فروچاله؛ مرثیه برای دشت‌های همدان

چهارشنبه ۲۸ مهر ۱۴۰۰ ساعت ۱۴:۴۳ | کد مطلب: ۳۷۶۰۸
فروچاله؛ مرثیه برای دشت‌های همدان
عطش بی‌حد و حصر غارتگران آب برای چپاول این مایع حیاتی، دیار الوند به ویژه شهرستان کبودراهنگ را با پدیده فروچاله و فرونشست زمین مواجه کرد به گونه‌ای که افت آب‌های زیرزمینی سبب تولد ۳۰ فروچاله در دشت‌های استان همدان شده است.
اسکان نيوز: آغازین سال‌های دهه ۷۰ را می‌توان دهه تولد فروچاله‌ها در همدان نامید چرا که ثمره سال‌ها بی‌تدبیری و بی‌توجهی و افزایش روز افزون برداشت‌های غیراصولی از منابع زیرزمینی و حفر چاه‌های غیرمجاز، منجربه دهان گشودن زمین از بی‌مهری ساکنان زمین در «جهان آباد » فامنین بوده است.

پس از آن ساکنان همدان در منطقه «همه کسی» قهاوند شاهد این اتفاق نامبارک بودند که بیشترین تعداد فروچاله البته با عمق و وسعت کم را به خود اختصاص داد چرا که سنگ‌های موجود در منطقه «همه کسی» سنگ‌های غاری هستند.

با نزدیک شدن به اواخر دهه هفتاد و آغاز دهه هشتاد تعداد فروچاله‌ها رشد بیشتری گرفت و آخرین فروچاله ثبت شده در همدان مربوط به سال ۹۷ است در حالی که استان همدان زمانی از استان‌های پر آب کشور محسوب می‌شد.

اگر از پله‌های تاریخ به عقب برگردیم در دفتر خاطرات پیشینیان، همدان به استانی پرآب و برف با زمستانی سخت شهره است به گونه‌ای که جارچی‌ها از خانوارهایی که آذوقه زمستان خود را ذخیره و انبار نکرده بودند می‌خواستند که پیش از رسیدن فصل سرما به علت بارش سنگین برف و مسدود شدن راه‌ها، به نقاط دیگری کوچ کنند.
اما گذر زمان و تغییر اقلیم در کنار چشم حریص و زیاده خواه بشر به چپاول مایع حیات بخش آب سبب شد تن دشت های این استان روز به روز نحیف و لاغر شود تا اینکه زمین در اعتراض به این بی مهری و تلاش برای زنده ماندن سفره دل بازکرده و دهان به گلایه بگشاید.

دست بشر رفته رفته زمین را تهی از زیبایی کرد و چهره زمین از سرسبزی به بیابان‌های سرد و بی‌روح تبدیل شد به گونه‌ای که هم اینک ۶۵ هزار هکتار از دشت‌های سرسبز و زیبای استان همدان به علت برداشت غیراصولی و بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی، تغییر کاربری اراضی، مدیریت نامناسب مراتع، چرای مفرط مراتع و مدیریت غیر اصولی اراضی کشاورزی تبدیل به بیابان شدند.

به گفته مدیرکل مدیریت بحران استانداری همدان هم اینک فروچاله و فرونشست ۲ آسیب و تهدید جدی برای این استان محسوب می‌شود که هر کدام ناشی از برداشت غیرمجاز از آب‌های زیرزمینی است.

علیمردان طالبی با بیان این‌که برداشت بی‌رویه آب‌های زیر زمین باعث فشار هیدرولیکی بر لایه‌های زمین و بروز فروچاله شده است، افزود: در زیر زمین یکسری توده سنگ‌هایی وجود دارد که با آبرفت، لایه‌های سنگی و خاک پوشانده شده‌اند چنان‌چه این سنگ‌های کف زیر لایه آبرفت‌ها از جنس آهکی باشند در طی سال‌ها حفره‌ها و غارهایی در درون آن‌ها ایجاد شده که آب‌های زیرزمینی در داخل آن قرار می‌گیرند و فشار آب از ریزش خاک و ایجاد فروچاله جلوگیری می‌کند.

وی اضافه کرد: اما برداشت غیرمجاز و پایین آمدن سطح آب زیرزمینی از آبرفت به همراه وزن سنگین لایه‌های زمین باعث ریزش درون غار زیر زمینی و ایجاد فروچاله می‌شود. 

مدیرکل مدیریت بحران استانداری همدان اظهار کرد: فروچاله‌های این استان تثبیت شده است یعنی اگر قرار به ریزش بود تاکنون این فرایند صورت گرفته بود اما هم اینک زمین به وضعیت با ثباتی رسیده است.

طالبی با بیان این‌که تاکنون حدود ۳۳ فروچاله در استان شناسایی شده است، گفت: تنها راه پیشگیری از ایجاد فروچاله مدیریت منابع آب زیر زمینی است یعنی میزان تولید و مصرف را ابتدا باید برابر کرده سپس بیلان را به سمت مثبت سوق داد.

وی اضافه کرد: در کنار میزان نزولات جوی، بالا بودن میزان تغذیه سفره‌های زیرزمینی نسبت به مصارف خط سیر مطلوبی برای دشت‌ها محسوب می‌شود اما در صورت بالا بودن میزان مصرف و تخلیه آب نسبت به میزان تغذیه سفره‌های زیرزمینی بروز فروچاله امری دور از انتظار نیست.

مدیرکل مدیریت بحران استانداری همدان درباره فرونشست زمین نیز گفت: به علت قرار دادن توربین در عمق بیش از ۱۰۰ متری زمین و پمپاژ آب، خاک و سنگ نیز به همراه آب از زیرزمین تخلیه شده و این امر سبب ایجاد یک فضای خالی در زیرزمین و فرونشست یکباره بخش اعظمی از زمین می‌شود.

طالبی ادامه داد: فرونشست زمین در شهرستان فامنین از روستای «کردآباد» به صورت خطی شروع شده و تا همه کسی قهاوند ادامه دارد یعنی اراضی همدان به صورت جنوب شرق به شمال غرب مستعد فرونشست است.

به گفته وی هم اینک فرونشست زمین در دشت‌های کبودراهنگ، اسدآباد، فامنین و بهار با روندی آرام و تدریجی در حال رخ دادن است.

وی توضیح داد: در فرونشست کل دشت به صورت یکجا و به تدریج و آرام پایین می‌رود که در آینده با وجود بارندگی زیاد و جلوگیری از برداشت آب، نمی‌توان این مشکل را رفع کرد چرا که درزهای داخل خاک به علت فشار ناشی از لایه‌های آبرفتی و فرونشست مسدود شده و دیگر به حالت اولیه باز نمی‌گردند.

زمینی که زیستگاه آفریده‌های خالق توانا است در چرخه تبدیل انرژی‌های مختلف کنش‌ها و واکنش‌های متفاوتی را برای رسیدن به تعادل دینامیکی از خود بروز می‌دهد در این ارتباط فعالیت‌هایی وجود دارند که با ساز و کار مخالف هم این تعادل را برهم می‌زند و باعث بروز پدیده‌های مختلفی همچون نشست زمین می‌شوند. 

فعالیت انسان در مقیاس جهانی تاثیر محسوس و غیر قابل انکاری بر فرآیندهای طبیعی داشته و باعث تشدید تغییرات محیطی شده است به گونه ای که می توان با اطمینان عنوان کرد که تولد فروچاله و نشست زمین حاصل بی‌مهری و کم‌توجهی مردم است.

فعالیت‌های کشاورزی، افزایش مصارف آب در بخش‌های مختلف آشامیدنی، صنعت و کشاورزی، فقر و بیکاری، آلودگی‌های افسار گسیخته زیست محیطی و در مجموع بهره‌برداری بی‌رویه از آب و خاک نقش تعیین کننده‌ای در بروز چنین وضعیتی داشته‌اند.

شهرستان کبودراهنگ در استان همدان بیشترین میزان فروچاله‌ها را به خود اختصاص داده چرا که بیلان آب در این منطقه منفی است و به گفته معاون برنامه‌ریزی و هماهنگی امور عمرانی فرمانداری این شهرستان بیلان آب در دشت مرکزی، میزان ورودی یک میلیون و ۱۶۲ هزار متر مکعب و خروجی یک میلیون و ۲۵۵ هزار متر مکعب است. 



یدالله ابراهیم خانی افزود: متوسط افت آب در دشت‌های کبوراهنگ طی سالجاری ۱۱۳ سانتیمتر است و هم اینک ۱۵ فروچاله در این شهرستان شناسایی شده که عمیق‌ترین آن مربوط به سال ۹۷ با حدود ۳۰ متر گودی است هر چند ریزش خاک حاشیه و شانه‌های فروچاله به مرور سبب کاهش گودی آن شده است.

به گفته وی به دنبال ایجاد فروچاله در این شهرستان طرح‌های تعادل بخشی انجام شد که از جمله آن می‌توان به ایجاد تعداد زیادی استخرهای ذخیره آب در شهرستان کبودراهنگ به ویژه اراضی کوریجان به علت قرار داشتن بر روی رودخانه «قره چای» اشاره کرد که در جلوگیری از کاهش سطح آب های زیر زمینی موثر بوده است.

معاون برنامه‌ریزی و هماهنگی امور عمرانی فرمانداری کبودراهنگ ادامه داد: همچنین پس از بروز سیل در نوروز ۹۸ خاکریزهایی برای مدیریت بحران و پیشگیری از ورود سیلاب به اراضی و مناطق روستایی ایجاد که این امر سبب جمع شدن آب پشت خاکریز و نفوذ تدریجی آب به سفره‌های زیر زمینی شد.

ابراهیم خانی افزود: تاکنون یک هزار و ۴۴۴ حلقه چاه در این شهرستان مسدود شده و همچنین در نیروگاه شهید مفتح برای خنک کردن برج ها از پساب فاضلاب شهر همدان استفاده شده است.

مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای استان همدان هم در این باره،  گفت: عامل اصلی ایجاد فروچاله‌ها کاهش سطح آب‌های زیرزمینی است به نحوی که طی سه دهه گذشته حدود ۳۰ مورد فروچاله در مناطق مختلف این استان شناسایی و ثبت شده است.

محمد ضروری افزود: تمامی این فروچاله‌ها در شمال و شمال غرب استان همدان هستند به طوری که ۱۵ مورد آن در دشت کبودراهنگ و ۱۵ مورد دیگر نیز در دشت رزن و قهاوند ایجاد شده است.

وی اظهار کرد: نخستین فروچاله استان همدان در سال ۱۳۷۱ در محدوده روستای «همه کسی» شهرستان بهار و آخرین مورد آن نیز سال ۱۳۹۷ در نزدیکی روستاد «کِردآباد» شهرستان کبودراهنگ ایجاد شد.

ضروری با اشاره به این‌که نیروگاه برق شهید مفتح در محدوده دشت کبودراهنگ قرار دارد، تصریح کرد: به طور مستقیم نمی توان گفت نیروگاه عامل اصلی ایجاد فروچاله است چراکه سال گذشته این نیروگاه معادل سه درصد مصرف آب منطقه را برداشت کرده و ۹۷ درصد دیگر مربوط به سایر بخش‌ها از جمله کشاورزی است.



وی گفت: سالانه بین ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون متر مکعب برداشت مازاد آب در استان همدان داریم که این روند موجب افزایش شیب منفی «هیدروگرافیک‌های» مصرف آب به عنوان یکی از مهمترین دلایل ایجاد فروچاله‌ها می‌شود.

مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای استان همدان با اشاره به این‌که باید با برنامه ریزی دقیق و اصلاح الگوی کشت، آب‌های زیرزمینی مدیریت شود، افزود: در سه تا چهار سال گذشته اقدامات خوبی در راستا حفظ آب‌های زیرزمینی انجام شده و با توجه به انسداد چاه‌های غیرمجاز و افزایش میزان بارندگی، روند شیب تند افت آب‌های زیر زمینی متوقف شده است.

ضروری ادامه داد: در سال آبی گذشته میزان بارش‌های استان همدان ۴۲ درصد نسبت به سال قبل و ۲۲ درصد نسبت به دوره بلند مدت کاهش یافته است که این کاهش طی یک سال آینده اثرات خود را نشان می‌دهد.

معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان گفت: تغییرات اقلیمی در جهان و به تبع در کشورمان میزان بارش و توزیع آب در اغلب استان‌ها به ویژه استان همدان را تغییر داده است و این تغییرات به ویژه  افزایش دمای هوا  سبب شده میزان روان آب، نفوذ آب، نا منظمی در بارش و میزان برداشت آب برای مصارف کشاورزی و شرب دچار تغییر شده و برداشت بی‌رویه آب از مخازن زیر زمینی، افت شدید سطح سفره آب‌های زیر زمینی را به دنبال داشته باشد.

محمدمهدی آرتیمانی اضافه کرد: هر چند بروز سیل و میزان بارش‌ها در سال ۹۸ جان دوباره‌ای به دشت‌های این استان بخشید و روند افت آب‌های زیر زمین را کند کرد اما سبب توقف کامل این روند منفی نشد.

وی بیان کرد: پس از مقداری سکوت و توقف در افت سطح آب‌های زیر زمینی دوباره شاهد کاهش سطح آب بودیم به گونه‌ای که متوسط افت سالانه آب در استان همدان به یک متر و در دشت کبودراهنگ و قهاوند به حدود ۲ متر می رسد.

معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان اظهار کرد: برداشت بی‌رویه آب سبب تخلیه و فرار بیش از حد آب‌ها  از آبرفت شده و در قسمت‌های سُست خاک با تخلیه خاک به همراه آب فروچاله را پدید می‌آورد بنابراین در قسمت‌هایی از زمین شاهد چاله‌هایی با وسعت کوچک و بزرگ بوده هر چند برخی مواقع فرونشست زمین به صورت خطی و یا سطح گسترده اتفاق می‌افتد.

آرتیمانی افزود: در اصل فشار به آبخوان و مکش بیش از حد در یک منطقه سبب بروز فروچاله در بخش‌هایی که خاک زمین سُست است می‌شود.



وی گفت: باتوجه به برداشت‌های بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی اکثر دشت‌های استان همدان بحرانی بوده و در سال‌های اخیر باعث بروز بیش از ۳۰ فروچاله در ابعاد و عمق‌های مختلف در دشت کبودراهنگ و قهاوند شده است که افزایش آن‌ها تهدیدی برای مناطق شهری و روستایی و مراکز صنعتی است.

معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان افزود: اجرا طرح‌های آبخیزداری در سرشاخه دشت‌های بحرانی استان سبب افزایش نفوذ آب و افزایش ذخیره آبخوان‌ها و آب‌های زیرزمینی می‌شود.

آرتیمانی اضافه کرد: همچنین در کنار اجرای طرح‌های آبخیزداری، کنترل برداشت آب از آبخوان‌ها با مسدود کردن چاه‌های غیرمجاز، نصب کنتور بر روی چاه‌ها، اصلاح الگوی مصرف آب شهری و اصلاح الگوی کشت از افت یکباره آب موجود در آبخوان جلوگیری می‌کند.

به گفته وی خاک قسمت‌هایی از دشت کبودراهنگ و قهاوند از جنس «مارن» « گونه‌ای سنگ رسی است که میزان کربنات کلسیم آن بین ۲۵ تا ۵۰ درصد است». بوده که نفوذپذیری آب در این جنس از خاک بسیار سخت و دشوار است در عین حال علت بالا بودن فروچاله در مناطق شمالی نسبت به مناطق جنوبی تفاوت در اقلیم شمال و جنوب استان است چراکه در مناطق شمالی میزان بارندگی بسیار کمتر از سایر نقاط استان است.

وی بیان کرد: خاک قسمت‌هایی از دشت کبودراهنگ و قهاوند از جنس «مارن» بوده که نفوذ پذیری آب در این جنس از خاک بسیار سخت و دشوار است در عین حال علت بالا بودن فروچاله در مناطق شمالی نسبت به مناطق جنوبی تفاوت در اقلیم شمال و جنوب استان است چراکه در مناطق شمالی میزان بارندگی بسیار کمتر از سایر نقاط استان است.

معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان گفت: اجرا کامل عملیات آبخیزداری سالانه در هکتار ۲۷۰ متر مکعب کنترل رواناب و ۸۱ متر مکعب استحصال آب به همراه دارد و تاکنون در دشت‌های کبودراهنگ و قهاوند نزدیک به ۵۰ هزار هکتار عملیات اجرایی آبخیزداری انجام شده است.

آرتیمانی اضافه کرد: در چند سال اخیر اعتبارات خوبی برای اجرا طرح‌های آبخیزداری به استان همدان اختصاص یافته است اما نیاز بهره‌برداران بیش از اعتبارات اختصاص یافته به این بخش است.

ایرنا نوشت، وی افزود: ۲۴ هزار سازه کوچک و بزرگ آبخیزداری هم اینک در اراضی این استان ایجاد شده که حدود سه هزار و ۵۰۰ مورد آن در دشت‌های قهاوند و کبودراهنگ قرار دارد.