فرونشست؛ زمین پای ایستادن ندارد

چهارشنبه ۲۸ مهر ۱۴۰۰ ساعت ۱۴:۲۷ | کد مطلب: ۳۷۶۰۷
فرونشست؛ زمین پای ایستادن ندارد
استفاده بی‌رویه از منابع آب، افت سطح آب‌های زیرزمینی، استخراج گاز و سایر منابع معدنی، کاهش بارندگی‌ها و خشکسالی و خالی شدن خلل و فرج خاک موجب فرونشست زمین در مناطق قابل توجهی از آذربایجان شرقی شده است.
اسکان نيوز: عدم توجه به معضل فرونشست خاک، تبعات غیرقابل جبرانی در طبیعت دارد و با نزدیک شدن آن به شهرها موجب وارد آمدن آسیب‌های جدی به زیرساخت‌های آن‌ها می‌شود. 

بنابه نظر کارشناسان، سازمان‌های متولی فرونشست زمین مثل سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی، شرکت آب منطقه‌ای، جهادکشاورزی، حفاظت از محیط زیست و منابع طبیعی و امور آبخیزداری و شهرداری‌ها از جمله نهادها و اداراتی هستند که باید با انجام اقدامات مسئولانه و هم‌افزایی لازم مانع کاهش ذخایر آبی و فرونشست‌های خطرآفرین برای حیات در این گونه مناطق انجام شوند. 

این در حالی است که برخی از مدیران حتی مسئولیت اداره و نهاد زیر نظر خود در این خصوص  انکار می کنند و این خود خطرناک تر از تبعات فرونشست زمین است و باید هر چه زودتر چاره‌ای اساسی برای آن اندیشیده شود. 


فرونشست زمین در دشت‌ای مرند، شبستر-صوفیان، تسوج و کردکندی

 
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان شرقی در خصوص وضعیت فرونشست و شرایط پیشرفت آن در استان و پیش‌بینی آینده، گفت: هر چند که سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور متولی اصلی بررسی فرونشست زمین می‌باشد، لیکن با توجه به اهمیت پدیده مذکور و تبعات منفی مربوطه از جمله وارد شدن خسارات اقتصادی و زیست محیطی، پیامدهای اجتماعی، آسیب به شریان‌های حیاتی، خطوط ارتباطی و کاهش ظرفیت ذخیره آبخوان‌ها، شرکت آب منطقه‌ای استان از سال‌های گذشته به پدیده فرونشست زمین توجه داشته است. 

یوسف غفارزاده اظهار کرد: متأسفانه در سال‌های اخیر در محل تعدادی از ایستگاه‌های اندازه گیری سطح آب زیرزمینی، شواهدی مبنی بر وقوع پدیده فرونشست(لوله‌زایی چاه‌های پیزومتری) در برخی از دشت‌ها از جمله مرند، شبستر-صوفیان، تسوج و کردکندی مشاهده شده است و در صورتی که افت سطح آب زیرزمینی دشت‌ها کاهش یا متوقف نشود، فرونشست زمین تداوم داشته و تبعات منفی آن جبران‌ناپذیر خواهد شد.

وی با اشاره به علل فرونشست زمین، گفت: فرونشست تغییرات قابل مشاهده قائم سطح زمین است که معمولاً به شکل صفحه‌ای یا بشقابی بصورت جابجایی‌های رو به پایین دیده می‌شود، یکی از عوامل فرونشست زمین، برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی و به تبع آن افت سطح آب زیرزمینی می‌باشد.

غفارزاده ادامه داد: در این شرایط فضاهای موجود در زمین از آب خالی شده و خلل و فرج موجود در خاک نیز کاهش یافته و این موضوع سبب فشردگی لایه خاک و تراکم آن می‌شود، در نهایت بر اثر این سازوکار، فرونشست یا حرکت به طرف پایین سطح زمین اتفاق می‌افتد. 

وی گفت: غیر از عامل بهره‌برداری بی رویه از منابع آب زیرزمینی، عوامل دیگری از قبیل استخراج منابع طبیعی نفت و گاز، بهره‌برداری از معادن، انحلال سنگ‌های آهکی و عوامل تکتونیکی نیز می‌توانند منجربه بروز پدیده فرونشست زمین شوند که به طور مسلم سازوکار و شکل فرونشست آن‌ها می‌تواند متفاوت باشد بر این اساس در پایش فرونشست باید به عوامل ایجاد کننده آن توجه داشت. 

وی تبعات اعم از اقتصادی، اجتماعی، صنعتی  و فرهنگی آن را بازگو و خاطرنشان کرد: فرونشست زمین می‌تواند تبعات اقتصادی، اجتماعی، زیست محیطی و غیره را در پی داشته باشد که در این راستا نوع، وسعت و شدت این خسارات بستگی به میزان نشست و منطقه دارد. 

غفارزاده تشریح کرد: اهم این اثرات عبارت از تحت فشار قرارگرفتن جدار چاه‌ها و تخریب آن‌ها، شکسته شدن لوله‌های پمپاژ، شکسته شدن و انحراف کانال‌های آبیاری، نشت گاز و آتش‌سوزی و خسارات ناشی از این سوانح، سیل‌گیر شدن مناطق نشست کرده و در نتیجه خسارت به سازه‌های موجود در این مناطق، از بین رفتن زمین‌های کشاورزی و بلا استفاده شدن آن‌ها، وارد آمدن خسارت به زیرسازی و روسازی سطح وسیعی از معابر و ایجاد گسیختگی در زمین، نفوذ نشت آب و فاضلاب یا جریان شدید آن‌ها به شالوده ساختمان‌ها و اماکن و ایجاد زمینه تخریب آن‌ها، شکسته شدن یا از بین رفتن آب‌بندی لوله‌های آب، فاضلاب، گاز و غیره و ایجاد قطع مکرر جریان برای مشترکان و ترک‌های ناشی از نشست در پی‌ها و دیوارها است. 

وی ادامه داد: خرابی خطوط راه آهن، افت ناگهانی، خمیدگی و کج شدگی یا پیچ و تاب در بزرگراه‌ها، نرده‌های محافظ آن‌ها و غیره و لزوم تعمیر آن‌ها و همچنین حرکات رو به پایین سازه‌های عمودی با قطر کم مانند تیرهای تلفن یا تیرهای برق، کاهش ظرفیت ذخیره آبخوان‌ها و به دنبال آن مشکلات تامین آب برای مصارف مختلف کشاورزی، صنعت و شرب و ایجاد مشکل در تامین معاش زندگی اقشار مختلف مردم است.  



 
 
وی با اشاره به تبعات اجتماعی فرونشست زمین، گفت: ایجاد دست‌انداز، راه بندان و مشکلات دیگر در مسیر عبور و مرور خودروها و تاثیر منفی ترافیک شهری و بین شهری و احتمال بروز خطر، از دست دادن شغل و سرپناه و سرمایه های بسیاری از افراد در اثر تخریب زمین، دشواری عبور و مرور ایمن برای کودکان، بزرگسالان و وسایل نقلیه به خاطر وجود چاله‌های بوجود آمده در اثر نشست‌ها به خصوص در زمستان، آسیب رساندن به دیگر تاسیسات شهری و درگیری سازمان‌های مربوطه با یکدیگر از جمله این تبعات است.

وی ایجاد گودافتادگی‌هایی روی سنگ‌فرش‌ها و جمع شدن آب در آن منطقه، تبعات زیست محیطی، ایجاد ترک در جاده‌ها و زمین‌های کشاورزی و بناها، به زیر آب رفتن مناطق ساحلی، شکست دریاچه‌های مصنوعی، آلودگی ناشی از نفوذ آب دریاچه‌های مصنوعی به داخل چاه‌های آب و شیوع بیماری‌ها، نفوذ آب شور دریاها به آبخوان‌ها و کاهش کیفیت آب آن‌ها، آلودگی منابع آب زیرزمینی در نتیجه گسیختگی لوله‌های فاضلاب و نفت را از دیگر تبعات فرونشست زمین عنوان کرد. 

غفازاده با اشاره به راهکارها مقابله با فرونشست زمین و اهمیت تغییر سبک زندگی در آن، گفت: از جمله راهکارهای مقابله با وقوع یا تداوم فرونشست زمین و تبعات نامطلوب آن، جلوگیری از افت مستمر سطح آب زیرزمینی دشت‌های استان می‌باشد که در این راستا در سال‌های اخیر اقدامات مهمی توسط شرکت آب منطقه ای آغاز شده و ادامه دارد.

وی یادآور شد: بدیهی است در کنار این اقدامات، تغییر سبک زندگی و مصرف بهینه آب موجود در زمینه‌های مختلف کشاورزی، صنعت و شرب می‌تواند نقش مهمی را در جلوگیری از برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی و به دنبال آن جلوگیری از افت سطح آب زیرزمینی و بروز نشست زمین ایفا کند. 

وی با بیان راهکارهای مقابله و اقدامات شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان شرقی اظهار کرد: این شرکت به منظور جلوگیری از وقوع یا تداوم فرونشست زمین و تبعات نامطلوب آن، از سال‌های گذشته اقدامات مهمی را در قالب طرح احیاء و تعادل بخشی آب‌های زیرزمینی شامل، نصب کنتورهای هوشمند و تقلیل منصوبات چاه‌های بهره‌برداری برای جلوگیری از برداشت بی‌رویه و غیرمجاز از آب‌های زیرزمینی، انسداد چاه‌های غیرمجاز، تمدید ممنوعیت توسعه بهره‌برداری از آب‌های زیرزمینی، تغذیه مصنوعی و آب‌های زیرزمینی آغاز کرده و با جدیت ادامه می‌دهد.

غفارزاده اضافه کرد: خوشبختانه در سال‌های اخیر میزان افت سطح آب زیرزمینی دشت‌های استان کاهش یافته و امید است با تداوم اقدامات تعادل بخشی، در آینده نزدیک شاهد جبران کامل کسری ذخیره مخازن آب زیرزمینی آذربایجان شرقی باشیم.

وی با بیان اقدامات مورد انتظار از سایر ارگان‌ها، اظهار کرد: غیر از اقدامات مربوط  به شرکت آب منطقه‌ای که در حال  انجام می‌باشد، لازم است اقدامات مقتضی توسط ارگان‌های ذی‌مدخل دیگر استان از جمله سازمان جهاد کشاورزی( مانند ترویج و استفاده بیشتر از روش‌های آبیاری نوین به جای روش‌های آبیاری سنتی یا غرقابی مشروط بر عدم توسعه سطح زیر کشت) و شرکت آب و فاضلاب( در زمینه مدیریت مصرف آب) صورت گیرد. 

وی همچنین ادامه داد: حساس‌سازی و آگاهی رسانی لازم در خصوص تبعات منفی فرونشست زمین در ارگان‌های ذی‌ربط آذربایجان شرقی و همچنین در سطح جامعه از طریق رسانه‌ها انجام شود. 


اهمیت توجه به مساله فرونشست در توسعه آذربایجان شرقی


مدیرعامل شرکت آب منطقه ای آذربایجان شرقی گفت: به طور مسلم جلوگیری از تداوم بروز یا تداوم فرونشست زمین می‌تواند از وارد آمدن خسارات زیاد اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی جلوگیری کند و هزینه‌هایی که برای جبران این خسارات صرف می‌شود، می‌تواند برای توسعه استان در زمینه‌های مختلف صنعتی، عمرانی و فرهنگی صرف شود.   
 
رییس سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی شمال غرب کشور نیز اظهار کرد: با توجه به خشکسالی‌ها، کاهش بارندگی و برداشت بی‌رویه آب برای مصارف کشاورزی و صنعتی  و در نتیجه فقر سفره آب‌های زیر زمینی  در سال‌های اخیر شاهد فرونشست در برخی از دشت‌های استان هستیم. 

عبدالحمید سرتیپی اظهار کرد: دشت‌های شبستر، کشکسرای، شربیان و سراب با نرخ سالانه فرونشست بیشتر نسبت به سایر دشت‌های استان وضعیت نگران کننده ای دارند.

وی افزود: زلزله، نوع ساختارهای زمین شناسی و جابجایی‌های گسلی از دیگر عوامل رخداد فرونشست در دشت‌ها می‌باشند که از درجه اهمیت کمتری نسبت به برداشت آب‌های زیر زمینی دارد، در واقع مهمترین عامل در فرونشست زمین سو مصرف آب‌های زیرزمینی است.

سرتیپی اظهار کرد: با توجه به این‌که فرونشست موجب تغییر توپوگرافی منطقه و از بین رفتن آبخوان می‌شود و زمان لازم برای بازسازی آبخوان چند هزار سال است، متاسفانه اگر در منطقه‌ای فرونشست رخ داده و آبخوان بمیرد حیات گیاهی و جانوری در منطقه از بین خواهد رفت.

وی یادآور شد: سازمان زمین شناسی با استفاده از تکنیک تداخل سنجی راداری و GPS های ایستگاهی، مطالعه و  مانتیورینگ فرونشست دشت‌های استان را در اولویت خود قرار داده است‌. 

 وی گفت: بر اساس مطالعات انجام گرفته در سال‌هایی که میزان بارندگی افزایش می‌یابد مصرف آب‌های زیرزمینی نیز کاهش می‌یابد و در نتیجه باعث کاهش روند فرونشست می‌باشد.

سرتیپی ادامه داد: در استان آذربایجان شرقی دشت‌هایی که دچار بحران فرونشست هستند هم از نظر تعداد و هم از حیث نرخ سالانه روند افزایشی دارند که باید با همکاری دستگاه‌های استانی و آموزش کشاورزان در مدیریت مصرف آب با انجام کشاورزی قطره ای، اقدامات پیشگیرانه انجام شود.

وی گفت: مهمترین راه‌حل کاهش و حتی جلوگیری از فرونشست دشت‌های استان، مدیریت منابع آب‌های زیرزمینی و جلوگیری از حفر چاه‌های غیرمجاز در کنار پایش دائمی نرخ فرونشست می‌باشد.

وی هشدار داد: اگر فرونشست به داخل شهرها برسد، به زیر ساخت‌های شهری آسیب جدی وارد خواهد کرد، بر این اساس سازمان زمین شناسی پیرو وظایف سازمانی اقدام به تهیه اطلس فرونشست آذربایجان شرقی و نقشه‌های پهنه‌بندی خطر کرده است که این نقشه‌ها سالانه با استفاده از کارشناسان ژئودزی، زمین شناسی و آب به روز رسانی می‌شوند.



وی با بیان این‌که وسعت مناطق فرونشست آذربایجان شرقی و شمال غرب کشور را نمی‌توان گفت، اظهار کرد: بر اساس نتایج مطالعه از سال ۹۷ تا ۹۹ مقدار فرونشست زمین در دشت شبستر حدود ۹ سانتی متر در سال، دشت کشکسرای مرند حدود ۹.۵ سانتی متر، دشت سراب حدود ۷سانتی متر، دشت شربیان حدود ۱۰ سانتی متر، دشت میانه حدود ۶ سانتی متر، دشت بناب و عجب‌شیر حدود پنج سانتی متر در سال بوده است. 

 سرتیپی با بیان این‌که تحقیقات سال اخیر نیز در حال مطالعه است، گفت: البته شهر تبریز و دشت تبریز حدود ۲ سانتی متر در سال فرونشست زمین دارد که با توجه به توپوگرافی منطقه و وضعیت تکتونیکی آذربایجان شرقی فرونشست های زیر سه سانتی متر زیاد نگران کننده نیست.

 

جلوگیری از هدر رفت آب، استفاده از روش‌های نوین آبیاری و کشت محصولات کم آب بر از اقدامات مهم جهادکشاورزی



رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان شرقی نیز گفت: اقدامات صورت گرفته درحوزه آب و خاک سازمان جهادکشاورزی آذربایجان شرقی در چهار سال گذشته که در جلوگیری از فرونشست خاک تاثیرگذار بوده است شامل ترویج، روش های آبیاری نوین و عدم توسعه سطح زیرکشت است. 
 
اکبر فتحی اظهار کرد: جلوگیری از هدر رفت آب در مسیر انتقال، استفاده از روش‌های نوین آبیاری و کشت محصولات کم آب بر عمده اقدامات سازمان جهاد کشاورزی استان در راستا بهینه سازی مصرف آب کشاورزی و احیای دریاچه ارومیه و جلوگیری از فرونشست آب بوده است. 
 

اجرا سیستم آبیاری تحت فشار تا سال جاری در حدود ۸۰ هزار هکتار اراضی کشاورزی آذربایجان شرقی


رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان شرقی نیز از اجرا سیستم آبیاری تحت فشار در ۷۸ هزار و ۴۴۰ هکتار از اراضی استان تا پایان سال ۹۹ به عنوان یکی از راهکارهای مقابله مقابله پدیده فرونشست زمین خبر داد و افزود: امسال نیز ۱۶۷۰ هکتار به این نوع آبیاری مجهز شدند. 

اکبر فتحی با اشاره به اقدامات انجام گرفته این سازمان در حوزه اجرا طرح‌های آبیاری زیر فشار در سال‌های گذشته، اظهار کرد: در ۶ سال گذشته بالغ بر ۱۴ هزار و ۳۲۸ هکتار از اراضی خرده مالکی استان با اعتبار ۱۵۵ میلیارد تومان مجهز به سیستم آبیاری تحت فشار شده‌اند.

وی با اشاره به لوله‌گذاری ۲۸۵ کیلومتر از پایاب چاه‌های استان، افزود: در ۱۲ هزار و ۱۹۷ هکتار از اراضی حوضه دریاچه ارومیه نیز طی سال‌های ۹۴ تا ۹۹ با اعتباری بالغ بر ۱۲۷ میلیارد تومان سیستم آبیاری تحت فشار اجرا شده است.

فتحی در خصوص سایر اقدامات موثر در خصوص محافظت از خاک و جلوگیری از فرونشست زمین، ادامه داد: در طی این مدت هم‌چنین در مجموع ۱۳۳ کیلومتر از اراضی استان، کانال‌های آبیاری عمومی با اعتبار ۵۲ میلیارد تومان بهسازی شده که این میزان در اراضی حوضه دریاچه ارومیه بالغ بر ۷۸ کیلومتر و تامین اعتبار ۳۰ میلیارد تومانی بوده است.

وی با اشاره به لایروبی و مرمت ۲۵۱ رشته قنات استان طی چهار سال گذشته، اظهار کرد: این اقدام با تخصیص اعتبار ۱۵ میلیارد تومان انجام گرفته است و تعداد ۱۵۰ رشته قنات نیز در حوضه دریاچه ارومیه لایروبی و مرمت شده که اعتبار اجرای این طرح ها ۹ میلیارد تومان است.

وی افزود: همجواری آذربایجان شرقی با دریاچه ارومیه موجب استحصال محصولات متنوع و زیادی در این حوضه می شد که خطر کاهش آب امکان کاهش تولید محصولات کشاورزی را به دنبال داشت.

فتحی با بیان این‌که سازمان جهاد کشاورزی استان کل برنامه‌های مربوط به بهینه‌سازی مصرف آب کشاورزی را در اولویت برنامه‌های خود قرار داده است، افزود: برای این‌که میزان تولید محصولات کشاورزی در استان به دلیل کاهش آب دریاچه، کاهش نیابد، پروژه‌های مربوط به بهینه‌سازی مصرف آب کشاورزی در اولویت قرار گرفته بود.

وی افزود: علاوه بر اقدامات زیرساختی مثل ایجاد و اصلاح سیستم‌ها و کانال‌های آبیاری و بهسازی قنوات، اقدامات نرم‌افزاری برای اصلاح الگو کشت برای استفاده مطلوب از آب در استان در این مدت انجام شده است که به عنوان مثال می‌توان به جایگزینی محصولات مثل کلزا و کینوا که جدیداً وارد ادبیات کشاورزی استان شده، با محصولاتی با مصرف آب بیشتر مثل پیاز و یونجه اشاره کرد.

فتحی با اشاره به کشت نشایی برخی محصولات مثل پیاز در این حوضه، گفت: در این کشت حداقل ۴ مرحله از آبیاری محصول حذف می‌شود که برای کشت محصولات ضروری و پرمصرف مناسب است و موجب حفاظت آب و خاک می‌شود. 

فتحی در تشریح دیگر اقدامات در جلوگیری از هدررفت آب، حفاظت از خاک و فرونشست زمین، گفت: سازمان جهاد کشاورزی برای جلوگیری از هدر رفت آب در مسیر انتقال از روش لاینینگ کانال‌ها یا بهسازی کانال‌های آبیاری استفاده می‌کند که با همکاری شرکت آب منطقه ای استان تحت عنوان شبکه‌های آبیاری یک و ۲ و سازمان جهاد کشاورزی با عنوان شبکه‌های آبیاری سه و چهار که از سال ۱۳۹۶ حدود ۱۳۳ کیلومتر با اعتباری بالغ بر ۵۲ میلیارد تومان در حال اجرا می‌باشد.

وی افزود: ایجاد شبکه‌های آبیاری فرعی سه و چهار و زهکشی در پایاب سدهای استان از سال ۱۳۹۶ تا پایان سال ۱۳۹۹ در حدود ۱۶ هزار هکتار با اعتبار ۲۵۶ میلیارد تومان اجرا شده است که تا سال ۱۳۹۲ کل شبکه های آبیاری استان حدود ۴۰ هزار هکتار بود.

وی با اشاره به اعتبارات اختصاص یافته از محل رودخانه‌های غرب و شمالغرب در شهرستان های جلفا، خداآفرین، ورزقان و مرند گفت: علاوه بر ۱۶ هزار هکتار اشاره شده در پروژه‌های اشاره شده در کل استان، حدود ۱۹ هزار و ۸۰۰ هکتار از اراضی کشاورزی این شهرستان‌ها تحت پوشش شبکه‌های آبیاری قرار گرفته است که انقلابی در زمینه شبکه‌های آبیاری در این شهرستان های مرزی می باشد.

رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان شرقی با بیان این‌که استفاده از روش‌های سنتی آبیاری در مزرعه، باعث هدر رفت آب می‌شود، گفت: برای استفاده بهینه از آب، روش‌های مدرن آبیاری که همان آبیاری تحت فشار می‌باشد به کار گرفته شده است که شامل آبیاری قطره‌ای، بارانی، تیپ و جالیزی است که در طول ۴ سال گذشته حدود ۱۴ هزار ۳۲۸ هکتار در کل استان با اعتبار ۱۵۵ میلیارد تومان تنها برای آبیاری قطره‌ای و بارانی اجرا شده است.

ایرنا نوشت، وی در ارتباط با توسعه گلخانه‌ها با رویکرد اصلاح الگوی کشت و کاهش مصرف آب افزود: تا سال ۱۳۹۲ حدود ۵۶ هکتار گلخانه در استان وجود داشت که در حال حاضر این مقدار به ۳۲۰ هکتار افزایش یافته و حدود ۲۸۰ هکتار در دست ساخت بوده و پیش بینی می‌شود تا انتهای سال به مرحله بهره برداری برسد. فتحی در خصوص اقدامات انجام شده در زمینه بهینه‌سازی مصرف آب کشاورزی، گفت: منابع آبی استان از ۲ بخش آب‌های زیر زمینی و سطحی تامین می‌شود که عمده اقدامات سازمان جهاد کشاورزی جلوگیری از هدر رفت آب در مسیر انتقال و کاهش مصرف آب کشاورزی با استفاده از روش‌های نوین آبیاری و کشت محصولات کم آب بر است.