احیا «چشمه علی» شهر ری با حفظ سنت‌های مردمی

چهارشنبه ۱۹ خرداد ۱۴۰۰ ساعت ۱۵:۰۶ | کد مطلب: ۳۵۴۵۲
احیا «چشمه علی» شهر ری با حفظ سنت‌های مردمی
گرچه شهرداری تهران به تازگی طرح احیا و بهسازی محدوده تاریخی «چشمه علی» شهر ری را به تصویب رسانده است اما یک ری شناس براین باور است که در طرح احیا باید به میراث ملموس و ناملموس این منطقه توجه شود.
اسکان نيوز: نوزدهم اردیبهشت امسال بود که کمیسیون ماده پنج شهر تهران با طرح راهبردی احیا و بهسازی محدوده تاریخی چشمه علی شهرری موافقت کرد؛ این محدوده تاریخی در منطقه ۲۰ شهرداری تهران در شهر ری واقع شده است.  

این محدوده به لحاظ مختصات جغرافیایی از شرق در مسیل سرخه حصار و بزرگراه امام علی(ع)، از شمال در مسیر بلوار بسیج، از غرب در مسیر خیابان غیوری و از جنوب در قلمرو برج طغرل و آرامستان ابن بابویه قرار دارد.

این طرح راهبردی مساحتی بالغ بر ۱۴۰ هکتار، شامل محوطه باستانی چشمه علی، محوطه باستانی دژ اشکان، محوطه تاریخی ارگ سلجوقی، آرامستان ابن بابویه، برج طغرل، باروی ری، کارخانه سیمان ری و همچنین بخش های با ارزشی از ری برین (دوران پیش از اسلام)، باغ صفائیه و باغ طغرل را در بر می‌گیرد.

آن‌گونه که علی اشراقی، رئیس دبیرخانه کمیسیون ماده پنج شهرداری تهران توضیح داده، با توجه به وجود آثار طبیعی و تاریخی از جمله چشمه علی که به عنوان مهمترین عنصر طبیعی موجود هفت هزار سال مایه حیات و زایندگی در این منطقه است، اهتمام شهرداری بر آن بوده که طرح مذکور رویکردی جامع و یکپارچه را در برگیرد، به طوری که منجر به ارتقاء نظام سکونت در این منطقه گردد.

وی اظهار کرد: طرح راهبردی احیا و بهسازی محدوده تاریخی چشمه علی شهر ری پس از بررسی‌های مبسوط کارشناسی در کارگروه فنی با تاکید بر حفظ بافت طبیعی و تاریخی پیرامون چشمه علی مورد موافقت قرار گرفته و قرار بر این است که هر گونه دخل و تصرف در این محدوده با نظر میراث فرهنگی انجام شود.

در این ارتباط عبدالرضا گلپایگانی، معاون معماری و شهرسازی شهرداری تهران در صفحه شخصی خود در فضای مجازی نوشت: با تصوب طرح احیا و بهسازی محدوده تاریخی چشمه علی شهرری گام دیگری برای باز زنده سازی ارزش‌های تاریخی ری در کمیسیون ماده پنج پایتخت برداشته شد.

وی افزود: یادگاری‌های چند هزار ساله ری جزو دارایی های پایتخت است و ریشه هشت هزار ساله پایتخت ایران بر زمین ری دوخته شده است؛ محوطه‌های تاریخی چشمه علی، باغ صفاییه، گورستان ابن بابویه، دژ رشکان دوره اشکانیان، ارگ سلجوقی، دیوار دوره ساسانی، سنگ نوشته‌های قاجاری، برج طغرل و کارخانه سیمان ری هر کدام بخشی از کتاب کهن فرهنگ ایرانی است.

پیشینه چشمه‌علی به حدود هشت هزار سال پیش بر می‌گردد، زمانی که نخستین افراد در کنار چشمه‌ای دایمی بر بالای تپه‌ای گرد آمدند؛ این اثر پیش از تاریخ، در سال ۱۳۱۳ در فهرست آثار ملی کشور قرار گرفت.

باروی ری، کتیبه فتحعلی شاه، چشمه هشت هزار ساله که با اعتقادات مردم عجین شده و همگی جزو محوطه ای تاریخی و یکی از مناطق نمونه گردشگری تهران هستند که نام باستانی چشمه اش (سورینی) و احتمالا منسوب به دودمانی بزرگ در دوره اشکانیان و ساسانیان بوده، اما بعدها به یاد امام علی (ع) به چشمه علی معروف شد.

چشمه علی اسفند ماه پارسال این بار در فهرست میراث طبیعی کشور به ثبت رسید تا علاوه بر اهمیت تاریخی، اهمیت طبیعی خود را نیز تثبیت کند؛ با این وجود اردیبهشت ماه گذشته برخی با افشانه‌های رنگ اقدام به تخریب کتیبه قاجاری وافع در این محدوده کردند که نشان داد با وجود اهمیت میراثی آن، از منظر حفاظت همچنان نیاز به توجه بیشتر دارد.



 

اگرچه چشمه علی ری از منظر فرهنگی و طبیعی جایگاه بارزی در میراث پایتخت دارد اما باید توجه داشت که این اثر میراثی، از جنبه میراث ناملموس نیز جایگاه خود را در بین ساکنان ری حفظ کرده و سبب شکل‌گیری سنت‌هایی در منطقه شده است که نمونه بارز آن قالی شویی در این چشمه است.

از این رو کارشناسان میراث فرهنگی بر این باورند که در کنار اهمیت موضوع حفظ انسجام و یکپارچگی میراث ری در طرح احیا چشمه علی، نباید از جنبه‌های مردمشناسی آن نیز غافل شد و نباید اجازه داد طرح احیا خرده فرهنگ‌ها و رفتارهای شکل گرفته را از بین ببرد.

احمد ابوحمزه، ری شناس و استاد دانشگاه فرهنگیان درباره جزئیات این طرح،  می‌گوید: پس از اعلام تصویب طرح احیا چشمه علی در شهرداری تهران، دوستداران و کارشناسان حوزه ری شناسی پیگیر جزئیات این طرح از میراث فرهنگی استان تهران شدند اما هنوز اطلاعاتی در این زمینه به میراث فرهنگی ارایه نشده است.

وی با تاکید بر این‌که هرگونه کار کارشناسی و تحقیقاتی در حوزه ری باید با اطلاع و نظر کارشناسان و مسئولان میراث فرهنگی باشد، اظهار کرد: در سال‌های گذشته طرح‌های مختلفی به منظور ساماندهی محدوده‌های تاریخی ری انجام اما بیش از آن‌که به حفظ آن کمک کند، سبب تخریب هویت تاریخی محدوده شد.

ابوحمزه برای مثال به احداث پارک در مجاورت برج طغرل اشاره کرد و گفت: احداث این پارک هیچ کمکی به حفظ این برج نکرد و حتی به ضد خود تبدیل شد.

وی در ادامه احداث بزرگراه کمربندی پیرامون ری در سال‌های گذشته را مثال زد که سبب انقطاع بخشی از تاریخ ری از آن شد و ارتباط ابن بابویه و چشمه علی را قطع کرد.



برج طغرل

این ری شناس تاکید کرد: دوستداران میراث فرهنگی این نگرانی را دارند که مبادا در جریان اجرا طرح احیا که جزئیات آن هنوز مشخص نیست، میزان تخریب ها به این محدوده تاریخی بیشتر و عمیق‌تر شود.

وی خواستار آن شد که طرح مطالعاتی و تحقیقاتی انجام شده برای طرح احیا چشمه علی در اختیار کارشناسان و ری شناسان قرار گیرد تا جوانب فرهنگی و میراثی کار نیز سنجیده و بررسی شود.

ابوحمزه با بیان این‌که به نظر می‌رسد که شهرداری بیشتر قصد ساماندهی عبور و مرور شهری در این محدوده را دارد، ابراز امیدواری کرد که در اجرا طرح‌های شهری تپه باستانی هفت هزار ساله این منطقه با اقداماتی چون سنگفرش کردن مسیرها آسیب نبیند.

وی یادآور شد: برخی طرح‌ها با اهدافی چون ساماندهی یا تسهیل امور مردم ارایه می شوند اما چون پشتوانه فرهنگی ندارند، به ضد خود تبدیل می‌شوند؛ مانند آن‌چه در بحث ساماندهی قبول ابن بابویه بوجود آمد و نه تنها سنگ مزارهایی با قدمت چند هزار سال در این طرح ازبین رفت بلکه هویت ابن باویه نیز به چالش کشیده شد.

استاد دانشگاه فرهنگیان تاکید کرد: به جای اجرا طرح‌های پرهزینه و بی حاصلی چون همسان سازی و بهسازی که جزئیات آن مشخص نیست، باید برای حفاظت از بناهای تاریخی همت گماشت.

وی افزود: برای نمونه محدوده چشمه علی دوربین نظارتی ندارد و با این‌که ایستگاه پلیس در این محدوده وجود دارد، می‌بینیم عده‌ای تاریخ ستیز اقدام به رنگ پاشی و تخریب آن می‌کنند و برخوردی هم نمی‌شود.

ابوحمزه با بیان این‌که باید محدوده چشمه علی ری به عنوان یک محدوده به هم پیوسته دیده شود، اظهار کرد: برخی تصور می‌کنند که چشمه علی فقط یک چشمه و دیوارنگاره نزدیک آن است در حالی که این محدوده بناهای تاریخی دیگری هم چون خانقاه و آب انبار هم در خود جا داده است که نباید از آن‌ها غافل شد.

وی با تاکید بر جلب رضایت و همراهی مردم در اجرا طرح احیا افزود: مردم محلی بخش مهمی از اجرا طرح‌های احیا به شمار می‌روند و بنابراین هر اقدامی که انجام می‌شود باید با رضایت و همراهی مردم باشد تا زندگی مردم نیز به مشکل برخورد نکند.



گورستان ابن بابویه

این ری شناس در ادامه به آداب و سنت‌های شکل گرفته پیرامون چشمه علی اشاره کرد و گفت: در کنار هویت تاریخی چشمه علی، فرهنگ و سنت آن نیز اهمیت ویژه دارد مثل سنت پاک کنندگی و شستن فرش و حتی شنا تابستانه کودکان در این چشمه که اگر آن‌ها را حفط کنیم، بخشی از تاریخ این منطقه آسیب می بیند.

وی تاکید کرد: اجرا طرح‌های احیا نه تنها نباید به اجرا این سنت‌ها آسیب بزند بلکه باید به تقویت آن کمک کند.

این استاد دانشگاه فرهنگیان با بیان این‌که گفته شده ۷۰۰ میلیارد تومان هزینه ساماندهی این محدوده می‌شود، خواستار آن شد کسانی دست‌اندرکارآن باشند که حداقل یک مقاله درباره چشمه علی نوشته و یا حتی خوانده باشند.

ابوحمزه اظهار کرد: به نظر می رسد در طرح ساماندهی و احیا قرار است از طریق پیاده‌راه‌ها بناهای تاریخی همچون چشمه علی، دژ رشکا و ابن بابویه به یکدیگر متصل شوند.



 

در این ارتباط ابوالفتح شادمهری، مدیر بافت تاریخی شهرداری تهران توضیح داد: قرارداد بهسازی این طرح در سال ۱۳ ۹۰منعقد شد ولی با توجه به رفت و برگشت های اداری به سرانجام نرسید.

وی افزود: با تصویب طرح احیا چشمه علی در کمیسیون ماده پنج شهرداری تهران محدوده ۱۴۴ هکتار چشمه علی مورد توجه قرار خواهد گرفت و برای اجرا آن، قراردادی بین معاونت معماری و شهرسازی و مشاور بسته شده تا طرح راهبردی و تفضیلی آن را به اهداف نهایی برسانند.

وی خاطرنشان کرد: اقدامات مطالعاتی این طرح در بازه ۶ ماهه به انجام رسیده است تا بتوانیم ۶ اثر ثبت ملی و تاریخی شامل کارخانه تولید گلیسیرن، چشمه علی (محوطه و میراث طبیعی چشمه علی)، برج طغرل، کارخانه سیمان، گورستان ابن بابویه و تپه رشکان را احیا کنیم.

به گفته شادمهری، در این طرح معاونت معماری و شهرسازی، میراث فرهنگی استان تهران و اداره بافت تاریخی همکاری سه جانبه ای در راستای توسعه پایدار ارزش های فرهنگی و برنامه های توسعه راهبردی بلند مدت و کوتاه مدت خواهد داشت.

ایرنا نوشت، مدیر بافت تاریخی شهرداری تهران بیان کرد: هدف از این طرح نیز سوای رسیدگی به مشکلات ساکنان بافت، رسیدگی به موضوع حفظ و احیا این آثار و گردشگری است.