مرگ تدریجی قنات‌ها در خراسان شمالی

سه شنبه ۱۱ خرداد ۱۴۰۰ ساعت ۱۳:۰۲ | کد مطلب: ۳۵۳۵۹
مرگ تدریجی قنات‌ها در خراسان شمالی
کاهش ۳۰ درصدی حجم آب قنات های استان خراسان شمالی در سال های اخیر به دلیل آنچه که تعدد وراث و بی توجهی آن ها به لایروبی قنات ها و کاهش بارندگی عنوان می شود این کاریزها را به عنوان قدیمی ترین منابع ذخایر آب در معرض مرگ تدریجی قرار داده است.
اسکان نيوز: براساس آمار رسمی هم اکنون در استان خراسان شمالی ۶۲۳ رشته قنات با حجم ذخیره آب حدود ۱۰۰ میلیون متر مکعب وجود دارد که حدود ۳۱ هزار هکتار از اراضی کشاورزی که ۱۰ درصد از مجموع اراضی این خطه شمال شرق کشور را شامل می شود، آبیاری می کند و بررسی های کارشناسی نشان می دهد که در سال های گذشته به دلیل خشکسالی و عدم لایروبی به دلیل تعدد مالکیت‌ها میزان آبدهی آن‌ها حدود ۱۰ درصد کاهش یافت.

براساس بررسی کارشناسی شروع روند کاهشی آبدهی قنوات در استان خراسان شمالی در سال‌های اخیر که بخش عمده آن ناشی از تاخیر در لایروبی و تشدید خشکسالی باعث شد تا هم اکنون میزان آبدهی آن‌ها به مرز ۷۰ میلیون متر مکعب برسد و تداوم روند فعلی می‌تواند مرگ تدریجی قدیمی ترین منابع ذخایر آبی را در مناطق کویری رقم بزند.
 

تاریخچه قنات در ایران 


فناوری ساخت قنات در اوایل هزاره اول قبل از میلاد در مناطق خشک کوهستانی ایران گسترش پیدا کرد و به کشاورزان این مناطق اجازه داد تا بتوانند در دوره‌های طولانی خشکی که آب سطحی پیدا نمی‌شود به کشاورزی بپردازند. این قنات‌ها به تدریج در مناطق دیگر دنیا رایج شدند و اکنون قنات‌های زیادی از چین تا مراکش و حتی در قاره آمریکا وجود دارند.

ایرانیان باستان در چندین هزار سال قبل دست به این ابتکار جدید زده و آن را کاریز یا کهریز نام نهادند. نخستین قنات‌ها و طولانی‌ترین قنات دنیا در ایران واقع شده‌است.با این اختراع که در نوع خود در جهان بی‌نظیر بوده‌است، می‌توان مقدار قابل توجهی از آب‌های زیرزمینی را جمع‌آوری کرد و به سطح زمین رساند.

براساس بررسی کارشناسی تا یک دهه قبل سالانه قریب به ۹ میلیارد مترمکعب آب از قنات های کشور استحصال می شد اما این میزان اکنون به ۷ میلیارد مترمکعب رسیده است و از اوایل دهه ٨٠ تاکنون، ٣‌میلیارد مترمکعب آبدهی سالانه قنات‌ها در ایران از دست رفته است. متولیان امر بر این عقیده اندکه حفر چاه در حریم قنات‌ها و بی‌توجهی به لایروبی‌ قنات آن‌ها را خشکانیده یا آبدهی‌شان را کاهش داده است.
 

حفر چاه‌های عمیق سرآغاز مرگ قنات


مهرداد ایمانی، کارشناس سازه‌های آبی  گفت: قنات آبراهه یا کانالی است که در زیر زمین حفر می‌شود  و این کانال آب را از مناطق پر آب برای رسیدن به سطح زمین به جریان می‌اندازد و این جوی یا کانال در عمق زمین با رشته‌چاه‌هایی مرتبط است که از مادر چاه سرچشمه می‌گیرد به سمت مظهر قنات یعنی جایی که آب از زیرزمین به سطح هدایت می‌شود، کشیده  می‌شود  و کانالِ قنات ممکن است تا رسیدن به سطح زمین چندین کیلومتر ادامه داشته باشد.

وی اظهارکرد: از حدود نیم قرن گذشته  چاه‌های عمیق به تدریج جانشین قنات شد و احداث چاه‌های عمیق و چاه‌های غیرمجاز و کاهش سطح منابع آب موجب شد تا قنات های زیادی خشک شوند و متاسفانه در مواردی که آب زیرزمینی به شدت افت کند نمی‌توان به احیا قنات امید بست.

وی افزود: بی‌توجهی به قنات‌ها و احیا و لایروبی نکردن آن‌ها بیش از کاهش بارندگی بر تنش آبی در قنات‌ها تاثیر گذاشت و از آن مهمتر چاه هایی است که در دهه های گذشته به شکل بی رویه منابع آب استان را مکید و از بین برد.

 این کارشناس منابع آبی خراسان شمالی گفت: در این استان ۶۳۲ رشته قنات وجود دارد که در صورت  توجه به آن‌ها  می‌توانند بخش بزرگی از نیاز آب منطقه را برآورده کنند و باید به جا این‌‌که در حریم آن‌ها مجوز حفر چاه دهیم و باعث کاهش آبدهی‌شان شویم قنات‌ها را زنده و احیا کنیم.

ایمانی  لایروبی قنات را یکی از برنامه‌های مهم برای احیاء دانست و اظهار کرد: نابودی قنات‌ها ارزش‌های فرهنگی این سازه‌ها را نیز از بین می‌برد و  این سازه‌های هنرمندانه شاهکار معماری آب، نیاکان ما محسوب می‌شود و می‌توان با استفاده از آن‌ها پای گردشگران را به اقصی نقاط کویری و خشک باز کرد و باید مسئولان مرتبط اعم از جهاد کشاورزی، آب منطقه‌ای و حتی گردشگری در ابعاد مختلف برای احیاء قنات تلاش کنند.

این استان دانشگاه استان خراسان شمالی معتقد است متروکه شدن قنات‌ها مهاجرت تدریجی روستاییان و کشاورزان به شهرها و رشد حاشیه نشینی را بیش از این که هم اکنون شاهد آن هستیم در پی دارد.

ایمانی  خاطرنشان کرد: قنات ممکن است هم اینک پاسخگوی همه نیازهای آب استان نباشد  اما باید با تلفیق شیوه های کهن و جدید یعنی احیای قنات ها و توسعه روش های نوین مصرف آب در بخش کشاورزی مثل طرح های آبیاری تحت فشار، مصرف آب را بهینه کرد.
 

تعدد مالکان ضربه بزرگ بر پیکره نیمه جان قنات


عضو خبرگان کشاورزی خراسان شمالی  می‌گوید: قنات‌ها سیستمی سنتی دارند و با مشارکت کشاورزان و بر مبنای اصولی که طی سال‌ها نسل‌به‌نسل منتقل می‌شود ترمیم و احیا می‌شوند و  ترمیم و احیا قنات  در گذشته فردی که مالک قنات بود مدیریت می ‌شد و بقیه بهره برداران از آب قنات و یا به تعبیری شرکا دیگر آب نیز با او همکاری داشتند.

علی کاظمی افزود: در شرایط فعلی  بر اساس قانون ارث و با انتقال قنات‌ها  به وارثین تعداد شرکا زیاد شد به طوری که  هیچ فردی از بهره‌برداران از قنات‌ها در مورد مرمت، لایروبی و احیا قنات‌ها همکاری نمی کند.

وی معتقد است باید قانون ارث در مورد قنات اصلاح شود و یا حداقل وارثان به شکل قانونی موظف و مکلف به نگهداری قنات به عنوان میراث فرهنگی برجای مانده از چندهزار سال قبل باشند و براثر بی توجهی مالکان  بیشتر قنات هایی که تا یک دهه قبل  مورد استفاده کشاورزان بود اکنون درحال  نابودی است و  با از بین رفتن این منابع آبی،  قطعا شاهد نابوی مزارع کشاورزی و دامی نیز خواهیم بود.

کاظمی صدور مجوز برای حفر چاه‌های عمیق را مهمترین معضل و عامل اصلی برای خشکیدن قنات در سال‌های احیر دانست و اظهار کرد: باید برای صدور مجوز چاه‌های عمیق یک حریمی برای قنات به عنوان میراث ماندگار پیش بینی شود و کما این که برای آثار تاریخی نیز یک حریمی برای ساخت‌وسازها لحاظ شد و توانست بخش زیادی از حریم تاریخی را حفظ کند.

وی اضافه کرد: در شرایط فعلی قنات با دبی آب ۸۰ لیتر در ثانیه به حال خود رها می‌شود و متولی برای احیاء آن وجود ندارد، ولی دستگاه‌های ذی‌ربط برای چاه عمیق که کمتر از این میزان نیز می‌تواند دبی داشته باشد، مجوز صادر می‌کند و این تناقض‌ها باید برطرف شود و کارکرد قنات حداقل در مناطق کویری احیاء شود.
 

کمبود اعتبار برای لایروبی قنات 


مدیر امور آب و خاک و فنی و مهندسی سازمان جهادکشاورزی خراسان شمالی  کاهش بارندگی و خشکسالی‌های پیاپی؛ برداشت بی‌رویه از منابع آب‌های زیرزمینی و چاه‌های غیرمجاز و هم چنین انحراف مسیرهایی که آب را به قنات‌ها منتقل می‌کرد را از مهمترین عوامل کاهش آبدهی و مدرگ تدریجی این منابع آبی اعلام کرد.

سیدابراهیم سیدی اظهار کرد: براساس آمار رسمی در استان خراسان شمالی ۶۳۲ رشته قنات دارد و که حدود ۴۰ رشته  قنات خشک و  ۱۵۰ رشته قنات در این استان نیاز به مرمت و بازسازی و لایروبی دارد.

وی افزود:  برای لایروبی، مرمت و باسازی این قنات‌ها حدود  ۲۵۰ میلیارد ریال اعتبار نیاز است و این در حالیست که در سال قبل حدود ۵۰ میلیارد ریال اعتبار برای بخش اختصاص یافت که با این اعتبار ۲۲ رشته قنات لایروبی شد و برای تسریع در اجرا لایروبی باید اعتبار لازم در اختیار سازمان جهاد کشاورزی قرار گیرد.

وی اضافه کرد:  قنات‌های استان از سال ۹۲ تا کنون به طور میانگین ۱.۵ بار لایروبی شد به گونه ای که در این مدت ۹۸۵ مورد  لایروبی انجام شد و برخی از قنات استان دو بار تاکنون لایروبی شدند، ولی به دلیل این که هر سه تا پنج سال باید این منابع آبی لایروبی شوند، نیاز به اعتبار شناور در این بخش داریم.

به گفته وی بازسازی  هر یک کیلومتر قنات می تواند تا حدود ۱۵ هزار متر مکعب در سال حجم آبدهی را افزایش دهد.

مدیر امور آب و خاک و فنی و مهندسی جهاد کشاورزی  با بیان این که قنات‌های استان آب مورد نیاز ۳۱ هزار هکتار از اراضی کشاورزی را در این استان را تامین می‌کند، گفت: قنات‌ها در همه نقاط استان وجود دارد و  اما  بیشترین قنات در شهرستان‌های اسفراین، گرمه و جاجرم و مانه و سملقان استقرار دارند.



 

قنات خراسان شمالی در محاصره چاه‌های غیرمجاز


سرپرست مدیریت مطالعات پایه شرکت آب منطقه‌ای خراسان شمالی نیز از کاهش آبدهی قنات‌های استان خبر داد و گفت: طی بررسی‌های صورت گرفته حجم تخلیه آب از قنات‌های استان در سال گذشته ۷۶ میلیون متر مکعب بوده که این رقم در سال ۹۸، ۸۶ میلیون متر مکعب بوده است.

ابراهیمی خاطرنشان کرد:  در بررسی‌های صورت گرفته میزان تخلیه آب از قنات‌های استان ۱۰ میلیون متر مکعب کاهش یافته و میزان آبدهی آن‌ها نسبت به دوره قبل ۱۲ درصد کاهش نشان می‌دهد.

 پیش‌بینی مرگ قنات ها آن هم ۴۰ سال پیش نشان می‌دهد که چگونه چاه‌های عمیق و نیمه عمیق مجاز و غیر مجاز  نفس قنات‌ها را بریدند و برخی از این سازه‌های مهندسی بی‌نظیری که نیاکان ما آنها را ابداع کردند با دست طمع برخی در حال ازبین رفتن است.

معاون حفاظت و بهره‌برداری شرکت آب منطقه‌ای خراسان شمالی می‌گوید: در حال حاضر تعداد ۴ هزار و پنج حلقه چاه غیرمجاز آب در استان شناسایی شده است که از این منابع آبی، ۳۶ میلیون مترمکعب آب برداشت می‌شود.

وحید واسطه اظهار کرد:  تاکنون در مجموع یکهزار و ۶۷۵ حلقه چاه غیرمجاز کشاورزی نیز در استان مسدود  شد و پلمپ این چاهها، از برداشت حدود ۱۵۰ میلیون مترمکعب آب جلوگیری شده و در مصرف منابع زیرزمینی صرفه جویی شده است.

وی خاطرنشان می کند: سالانه با برداشت غیر مجاز ۱۰ تا ۱۵ میلیون مترمکعب از منابع آب استان کاسته می‌شود، اما این مشکل همچنان وجود دارد و باید کشاورزان مصرف آب را مدیریت کنند.

واسطه افزود: تعدیل پروانه چاه‌ها در چهار دشت از ۱۱ دشت استان در دست اقدام است و در راستا اجرای طرح احیا و تعادل بخشی منابع آب، بستن چاه‌های غیرمجاز، جلوگیری از اضافه برداشت از چاه‌های مجاز و تعدیل پروانه‌های چاه‌های آب مجاز که در دستور کار شرکت آب منطقه‌ای بود هم چنان ادامه خواهد یافت.

وی با بیان این‌که با اجرای تعدیل برداشت از آب چاه‌های دارای پروانه، میزان برداشت در پروانه‌ها در زمان تمدید اعمال می‌شود، می‌گوید: ۵۰ تا ۶۰ درصد از چاه‌ها که در دهه‌های پیش حفر شده و پروانه دریافت کرده‌اند، مشمول اعمال محدودیت در برداشت از منابع زیرزمینی شوند. 

خراسان شمالی دارای سه هزار و ۱۸۴ چشمه، هزار و ۵۵۷ حلقه چاه عمیق، ۲ هزار و ۴۸۳ حلقه چاه نیمه عمیق و ۶۳۲ رشته قنات دارد و سالانه میانگین بارش در این استان به حدود ۲۴۰ میلمتر می رسد که حدود ۳۴۴ هزار هکتار از اراضی کشاورزی نیز وابسته به این منابع آبی است.

ایرنا نوشت، بررسی‌ها نشان می‌دهد که بیش از ۸۷ درصد آب‌های تجدیدپذیر خراسان شمالی در حوزه کشاورزی مصرف می‌شود و در سال‌های اخیر به دلیل خشکسالی از ۱۱ دشت استان، چهار دشت شامل دشت شیروان-فاروج، دشت اسفراین، دشت جاجرم و دشت صفی آباد ممنوعه بحرانی، چهار دشت نیز ممنوعه و تنها سه دشت شامل دشت‌های غلامان، مانه و قوری میدان دشت آزاد است.