لار شهر بدون کوچه در ایران

سه شنبه ۱۰ تير ۱۳۹۹ ساعت ۱۵:۰۰ | کد مطلب: ۲۸۳۸۵
لار شهر بدون کوچه در ایران
اسکان نيوز: فلسفه شکل‌گیری این تنها شهر بدون کوچه در ایران و شاید خاورمیانه در استان فارس در حقیقت از یک تراژدی غم‌انگیز از واقعه‌ای تلخ و دردناک در اردیبهشت سال ۱۳۳۹ و وقوع یک زلزله مهیب و دهشتناک حکایت دارد.

زلزله‌ای که تقریبا ۴۰۰ نفر را به کام مرگ کشاند حدود ۷۵درصد خانه های شهر(قدیم) را ویران و بیش از صدها خانواده را بی خانمان و آواره کرد.

از همان سال ۱۳۳۹ و در آن تلاطم ناشی از ویرانه‌های شهر و آوارگی مردم، مسئولان حکومتی وقت بر اساس یک تصمیم و در فاصله‌ای تقریبا چهار کیلومتری از شهر زلزله زده لار قدیم، خیمه گاه جدیدی را با ساختار و بنیانی نو و در حقیقت با هدف ساخت بناهایی مقاوم در برابر زلزله و حوادث طبیعی پیشنهاد کردند و از همانجا شکل گیری یک شهر جدید با ساختاری کاملا متفاوت و مدرنیته بنیان گذاشته شد.

فرآیند شکل گیری لار جدید

گرچه هنوز پژوهش‌های جامع و کاربردی و در عین حال تحلیل‌های جامعه شناختی از منظرهای مختلف در فرآیند شکل‌گیری شهر جدید و ویرانه‌های آن زلزله مهیب در لار قدیم و همچنین برنامه‌های راهبردی در آینده شهری و طرح‌های تفصیلی و توسعه‌ای این شهر آنگونه که شایسته باشد، در دست نیست اما در معدود مقالات، رفرنس‌ها و تاریخ‌نگاری‌های برخی افراد دانشگاهی می‌توان روزنه‌ها و مواردی هر چند ناقص را در این رهگذر یافت.

براساس برخی مقالات و تاریخ‌نگاری‌ها که البته به تائید مسئولان و مدیریت فعلی شهرستان لارستان نیز رسیده، مساحت زیربنا شهر جدید در آن زمان حدود ۱۰۰ هکتار پیش بینی شد.

لار، شهری واقع در بخش جنوب شرقی استان فارس که از نظر شهرسازی یکی از عجیب‌ترین شهرهای ایران و حتی خاورمیانه محسوب می‌شود.

زندگی و رونق در هر دو شهر جریان دارد

بر اساس آن‌چه که این پژوهش ها و مدیران شهری لار، می‌گویند: زندگی و رونق بویژه فعالیت‌های اقتصادی و حتی تجاری که همواره ویژگی بارز مردمان لاری بوده تاکنون در هر دو شهر قدیم و جدید از همان سال  ۱۳۳۹ با گذر از زمین‌لرزه و شکل گیری شهر جدید، تاکنون جریان دارد.

هر چند عمق فاجعه و ویرانگری‌ها و خرابی‌های ناشی از وقوع آن زلزله دلخراش پس از گذشت بیش از نیم قرن هنوز بر چهره شهر قدیم لار و مردمانش هویداست اما روی دیگر سکه آنست که ساخت شهر جدید در فاصله ای حدود چهار کیلومتر با شهر قدیم در آن شرایط سخت، امید و رونق دوباره را در فاصله ای کوتاه در دل های افسرده و غمناک آن روزهای مردمان این دیار زنده کرد.

نکته جالب‌تر آن‌که با وجود همه آن پیامدها و تکان های ناموزونی که آن زلزله مهیب بر عمق جان مردم جاری ساخت اما بسیاری از ساکنان از همان دوران تاکنون دل از یار و دیار خود برنتافتند و همچنان در شهر قدیم لار و در میان بافت‌های فرسوده و خانه های کاه گلی و قدیمی آن سکنی گزیده‌اند تا هرگاه سخنی از لار جدید و آوازه این شهر به میان آید، نام کهن دیار دیروز لار نیز دوباره در اذهان زنده شود.

پرداختن به شهر جدیدلار؛ نگاهی چندوجهی می‌طلبد

یک عضو هیات علمی دانشگاه‌های شیراز و لارستان در تشریح و تبیین فرآیند شکل گیری شهر جدید لار، می‌گوید: پرداختن به این موضوع نگاهی چندوجهی می‌طلبد و بدون شک نباید از یک بعد و تنها بر روی شکل و ساختار هندسی شهر جدید لار تکیه و تمرکز کرد.

مجتبی آراسته اضافه کرد:  به همان میزان که تفرق و دوگانگی و تناقض و تمایز آشکار بین ساختار و شکل کالبدی شهر لار قدیم با شهر جدید را می توان به وضوح مشاهده کرد در سوی دیگر نیز باید به زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی موضوع و هویت تاریخی و تمدنی لار هم توجه داشت.

استاد رشته شهرسازی دانشگاه شیراز می‌گوید: این دو شهر کاملا متناقض و متفاوت به لحاظ ساختار و کالبدی سال‌هاست که مردمانش آن هم اتفاقا با خرده فرهنگ‌ها و مذاهب شیعی و سنی‌اش یک زندگی کاملا مسالمت‌آمیز شهری بدون کمترین تنش زندگی می‌کنند که این مهم را باید یک وجه برجسته از ابعاد گوناگون شکل گیری شهر جدید قلمداد و تفسیر کرد.

وی بیان کرد: اگر از یک سو تناقض و تفاوت از منظر ظاهری بین سنت و مدرنیته را در ساختار و فیزیک شهرهای قدیم و جدید شاهدیم اما از آن سو نوعی درهم تنیدگی و آمیختگی درونی و هویتی بین مردمانش نیز هویداست.

آراسته بیان کرد:‌ ساله‌ای متمادی است مردمان این دو شهر قدیم و جدید با همه تفاوت‌های فرهنگی، اجتماعی و حتی  مذهبی خود و بدون کوچکترین خلل و شکاف اجتماعی مشغول زندگی هستند و اکنون مردم این دو شهر هنرمندانه و به زیبایی با این دوگانگی‌ها کنار آمده‌اند و خود را با ساختار فعلی و حاکم بر این شهرها تطبیق داده‌اند.

وی می‌گوید: به همان میزان که شهر قدیم لار و بافت تاریخی آن با گنبدها و دالان‌ها و قنات‌ها و آب انبارهای موجودش شکل و هویتی یگانه و بی‌همتا و خاص را در طول زمان بوجود آورد، شهر جدید لار با ساختار و شکل هندسی و شطرنج گونه آن نیز منحصر بفرد و شهری خاص در ایران لقب گرفته است.

نشانه‌های تقابل با زلزله در معماری شهر جدید لار

آراسته ادامه داد: مسئولان وقت حکومت با محوریت مهندسان  شهرسازی از کشور فرانسه و یا ایتالیا که البته هنوز اطلاع دقیق در این حوزه بدست نیامده، با بررسی دقیق و مطالعات میدانی برای مکان یابی شهر جدید اقدام کردند و در نهایت تصمیم بر آن شد که در فاصله چهار کیلومتری شهرقدیم، این شهر جدید با کالبد خاص و خانه‌هایی تقریبا با ارتفاع محدود و شطرنجی و با خیابان‌های با عرض ۱۲ ، ۲۰، ۳۰ و تا ۴۵ متری و یکنواخت در بخش های مختلف شهر شکل گیرد.

وی اضافه کرد: در حقیقت فرآیند شکل گیری شهر جدید لار با نظارت دقیق و مستمر حکومت و ناظران ایرانی در آن زمان شکل گرفت.

این استاد دانشکده هنر دانشگاه شیراز می‌گوید: البته در آن برهه زمانی نیز مدرنیزاسیون در فرآیند شهرسازی و معماری در برخی شهرهای بزرگ کشور همچون تهران و اصفهان و شیراز در جریان بود و برخی شهرها وارد فرایند توسعه شهری شده بودند اما بدون شک شهری با ساختاری اینچنین متفاوت، موزون و بدون هیچ کوچه و بن بستی به جز لار در ایران پیدا نمی شود.

وی گفت: الگوی شهر جدید لار در حقیقت به این صورت بود که خانه‌ها ابتدا به شکل ویلایی و اعیانی ساخته شده و عرصه گسترده‌ای را نیز به مساحت نزدیک ۶۰۰ متر برای هر خانه در نظر گرفته بودند.

این استاد دانشگاه گفت:‌ این در حالی است که بافت و کالبد شهر قدیم لار با الگو کاملا متفاوت از شهر جدید، بافتی تاریخی به صورت فشرده و درهم تنیده و ارگانیک و با کوچه‌های باریک و ساختمان‌ها نیز به هم نزدیک و گاه در دو تا سه طبقه  با ارتفاع بلند طراحی و ساخته شده‌اند و کاملا در طول روز سایه اندازی بر روی معبرهای شهری داشتند.

آراسته گفت: در شهر جدید خانه‌های باز، اعیانی، از هم گسسته و شطرنجی و به شکل هندسی طراحی و ساخته شده به گونه‌ای که در شهر نیازی به کوچه تاکنون احساس نشده است.

این استاد دانشگاه همچنین به برخی از نکات قابل توجه در بازسازی شهر جدید لار اشاره کرد و گفت: انجام مطالعات جامع روی منطقه پس از وقوع  زلزله، تامین و پیش بینی تمامی هزینه‌ها اعم از ساخت مسکن تا فرآیند جابه جایی، توجه به بازتوانی اقتصادی پس از بروز سانحه، نادیده نگرفتن و توجه به احساس تعلق مردم به موطن خود، تامین تسهیلات و تأسیسات زیربنا یی و همچنین مشارکت مردم منطقه در تصمیم گیری های مرتبط بازسازی از جمله شاخص ها و نکات جالب توجه در پی‌ریزی و بنیان شهر جدید لار است.

طرح‌های تفصیلی بدون آینده‌نگری 

وی البته معتقد است که طی این سال‌ها و از حدود دهه ۷۰، ۸۰ تا ۹۰ سه بار طرح تفصیلی شهر جدید لار تدوین شده اما با تحلیل‌ها و بررسی‌های انجام شده از سوی کارشناسان و استادان شهرسازی، تهیه این طرح‌ها هرچند هزینه‌های هنگفت را به دبنال داشته اما پاسخ مثبتی به توسعه و آینده شهر جدید لار نداده است.

این استاد دانشگاه شیراز گفت: بیشتر فشار شهر همچنان بر روی یک بخش شهر و حد فاصل میدان فرمانداری تا بیمارستان امام سجاد فعلی (کوروش قدیم) و میدان امام حسین است و عمده مکان‌های عمومی و مجتمع های رفاهی و خدماتی در این نقطه ها تمرکز یافته اند.

وی گفت: کماکان طراحی شهر بر روی همین هسته مرکزی متمرکز شده و شاهد طراحی‌ها و توسعه متناسب با ساختار و آینده شهری  لار نیستیم.

این عضو هیات علمی دانشگاه شیراز بیان کرد: این نکته که تمام خدمات رفاهی و عمومی شهر که البته با طراحی ها و ساختار مورد نظر شهر بدون کوچه آن زمان تا حدودی در تناقض است، متمرکز شده اند نشان می‌دهد که دقت نظر و مطالعه دقیقی در خصوص طرح های تفصیلی و توسعه شهر انجام نشده است.

آراسته می‌گوید: از سوی دیگر  متاسفانه ساختارهاو الگوهای فرعی در اطراف این کالبد اصلی بشدت و به شکل قارچ گونه رشد یافته‌اند که تا حدودی ساختار شهری با آن هویت و کالبد خاصش را نیز تحت شعاع قرار داده است.

وی البته شهرهای خور و لطیفی نیز که ساختاری مشابه با کالبد شهرهای قدیم و جدید هستند را نیز فرصتی برای رشد و توسعه آینده شهر جدید لار دانست و گفت: توسعه این شهرها منافاتی با ساختار فعلی شهر ندارد.

ایمنی در برابر زلزله مهمترین فلسفه شهر جدید

شهردار شهر لار نیز گفت: شهر جدید که به مانند شهر قدیمش خاصیت‌ها و ویژگی‌های  منحصربه‌فرد در ساختار و کالبدی آن از ساخت آب انبارها و گنبدها و تا بازار قیصریه آن و نمادها و نماهای زیبا آن شهر را متمایز کرده بود، در شهر جدید نیز به خاطر برخی شاخص های خاص آن از جمله بدون کوچه و بن بست بودنش آن را از دیگر شهرهای نه تنها ایران بلکه در سطح خاورمیانه نیز متمایز کرده است.

محمدرضا قنبرنژاد  اظهار کرد: این شهر پس از زلزله سال ۱۳۳۹ که منجر به تخریب بخش اعظمی از مناطق مسکونی آن شد، به‌ صورت شهری بدون کوچه در مکانی جدید بازسازی شده است.

وی اضافه کرد: هم اینک شهر لار به دو بخش شهر قدیم و شهر جدید تقسیم‌بندی شده  که درواقع پس از زلزله ۶.۷ ریشتری سال ۱۳۳۹ و تخریب بخش عمده‌ای از بافت شهری لار که حدود ۴۲۰ کشته نیز بر ‌جا گذاشت، شهر جدیدی در فاصله‌ چهار کیلومتری از بافت قدیم بازسازی شد.

قنبرنژاد گفت: تجربه بسیار تلخ زلزله و مرگ بسیاری از مردم باعث شد مهندسان در هنگام بازسازی شهر لار نکات ایمنی منحصربه ‌فردی را به کار گیرند.

وی ادامه داد:‌ از آنجا که مهندسان می دانستند این شهر روی گسل زلزله قرار گرفته، باید ساختمان‌هایی بنیان گذاشته شود که در برابر زلزله مقاوم باشد در نتیجه بهترین نقشه برای این شهر، مدل شطرنجی بود.

شهردار لار می‌گوید: ساختمان های این شهر نه تنها بر اساس اصول ایمنی ساخته شدند بلکه خیابان‌ها هم به گونه‌ای طراحی و ایجاد شدند که همدیگر را منقطع می‌کنند.

وی گفت: در واقع در لار با شهری روبرو هستیم که دارای خیابان های متقاطع است و در عین حال منقطع از همدیگر هستیم و در نتیجه هیچ کوچه‌ای در آن وجود ندارد وهمین نکته دلیل اصلی برای شهرت یافتن شهر بدون کوچه برای لار شده است.

شهردار لار تاکید می کند که در واقع این الگو ساخت‌وساز با خیابان های پهن و ساختمان‌های کم ارتفاع باعث می‌شود تا در صورت وقوع دوباره  زلزله، مردم کمتر در خطر آسیب قرار بگیرند.

زمین‌لرزه‌هایی برای پیدایش و تکامل لار جدید

معاون عمرانی فرماندار ویژه لارستان نیز با اشاره به فرآیند شکل‌گیری و ایجاد شهر جدید لار می گوید: همه چیز از از پیدایش و آغاز شهر جدید لار و البته تکامل و ترغیب و تمکین مردم برای ایجاد شهر جدید از وقوع ۲ زلزله بین سال‌های اردیبهشت ۱۳۳۹ و ۲۱ خرداد ۱۳۴۰ آغاز شد.

احمد دلاور در تبیین شکل‌گیری شهر جدید لار گفت: به همان میزان که سرآغاز ایجاد و بنیان شهر جدید لار را در سال ۱۳۳۹ باید ناشی از وقوع زمین لرزه ۶.۷ ریشتری دانست، در عین حال باید زلزله نسبتا شدید در ۲۱ خراد سال ۱۳۴۰ را نیز عاملی در تکامل و تمکین و ترغیب و استقبال نهایی مردم برای شهر جدید لار قلمداد کرد.

دلاور بیان کرد: بر اساس مکان یابی و مطالعات عمیق زمین شناسی و شناسایی گسل شهر لار، اقدام‌های اولیه به انتخاب زمین برای ساخت شهر جدید ودر کوتاهترین زمان ممکن پس از وقوع زلزله انجام شد.

معاون عمرانی فرمانداری لارستان گفت: با توجه به مطالعات زمین شناسی، شهر قدیم لار به علت عبور گسل و آسیب‌پذیری‌های کالبدی موجود در مسکن و بافت شهر و سابقه زلزله خیزی آن برای ادامه سکونت به جهت مواجهه با خطرات بعدی، مکان مناسب و ایمنی تشخیص داده نشد و این امر موجب روی آوردن عده ای به شهر جدید و توسعه آن شد.

زلزله ۲۱ خرداد ۱۳۴۰ تکمیل کننده لار جدید

وی با اشاره به وقع زمین لرزه دوم در ۲۱ خرداد سال ۱۳۴۰ گفت: در این زلزله نسبتا شدید که مرکز آن نیز روستا دهکویه در منطقه لارستان بود حدود ۶۰ نفر کشته شدندو به همین تعداد زخمی و خانه‌هایی نیز ویران شد.

معاون فرماندار ویژه لارستان گفت: این زمین زلزله باعث شد که تا آن زمان که برخی معارضات اجتماعی و تمایلات شخصی و عاطفی اجازه دل کندن مردم از شهر و دیار قدیمی خود را به آنها نمی داد، اما اکنون بناچار و با ترس از ویرانه ها و خطرات زمین‌لرزه‌های دیگر این اطمینان را در درون مردم ایجاد کرد که هجرت از شهر قدیم به لار جدید می‌تواند آرامش را به مردم منطقه برگرداند.

وی گفت: بسیاری از مردم وقتی دیدند که در سایت و شهر جدید لار ساختمان‌ها و خانه‌های ایجاد شده تخریب نشده‌اند، هجوم مردم برای ساختن و درخواست زمین‌های واگذاری تا حد قابل ملاحظه‌ای افزایش یافت.

وی گفت: حتی با وجود این افزایش و میزان استقبال مردم متراژ خانه ها البته آنگونه که برخی پژوهش‌ها می‌گوید از ۶۰۰ متر مربع به حدود ۴۰۰ متر مربع کاهش یافت.

پیش‌بینی فضاهای عمومی و رفاهی

معاون فرماندار لارستان بیان کرد:در بازسازی شهر لار علاوه بر تامین مسکن مساله تامین آب، برق، بناهای عمومی و واحدهای تجاری نیز از ابتدا مد نظر قرار گرفت و به تدریج این ملزومات برای شهر ایجاد شد.

وی اضافه کرد: ساخت بناهای عمومی همچون بیمارستان، فرمانداری، چندین بانک و بناهای اداری باعث انتقال این امور به شهر جدید شد که از آن زمان تاکنون دلایل پیشرفت توسعه شهر جدید نیز شده‌اند.

دلاور همچنین یکی از مهمترین دلایل اصلی در استقبال و روی آوردن مردم و شکل‌گیری کامل شهر جدید لار را موضوع مسکن و ضرورت شرایط ایمن‌سازی در ساخت‌وسازهای مسکونی دانست و اضافه کرد:  ایمن بودن خانه‌های ساخته شده از لحاظ سبکی، مواد و مصالح و شیوه ساخت و عدم تخریب آن در زلزله سال ۱۳۴۰ باعث اعتماد مردم به خانه‌ها و مسئولان اجرا بازسازی و دلیلی بر استقبال مردم از شهر جدید شد.

وی بیان کرد: اگر چه در زلزله لار مشارکت مردمی تنها به صورت کارگری در ساخت شهر جدید بوده و درطرح و نقشه و موارد مشابه دیگر نظرخواهی و یا پرسشی از مردم صورت نمی گرفت اما مردم از این امر ناراضی نبودند و ساخت شهری مدرن و اصولی زیر نظر مهندسان و برنامه ریزان را فراتر از دخالت و سهم خواهی خود در ساختار شهر می‌دانستند و از مهندسان و ناظران غیربومی اعم از ایرانی و غیرایرانی در ساخت شهر استقبال کردند.

دلاور با بیان این‌که ساخت سریع مسکن یکی از تقاضاهای مردم لار پس از عادی شدن نسبی امور شهر و همچنین یکی از اولویت‌های بازسازی مناطق زلزله زده به علت نزدیک بودن تابستان و هوا گرم منطقه بود، گفت: بر اساس بررسی‌ها بخش عمده‌ای  از مردم ظرف کمتر از یک سال در شهر جدید صاحب خانه شدند.

وی گفت: شهر جدید با ویژگی‌های کالبدی بیانگر الگو شهرسازی شطرنجی و فاقد نظام محله‌ای است، بناهای احداثی در این شهر عمدتا با مصالح جدید و متمایز با بافت سنتی شهر قدیم است و هم اینک نیز بسیاری از کارکردهای شهری را در خود متمرکز کرده است.

وی جمعیت فعلی شهرهای لار قدیم و جدید را افزون بر ۷۰ هزار نفر ذکر کرد و گفت: زندگی و رونق هم اینک در هر دو شهر جریان دارد و مردم نیز با همان پیوندهای عمیق و عاشقانة نسبت به مسایل دینی، مذهبی و موطنی خود و در فضایی صمیمی و امیدبخش و بدون کمترین تنش و در کمال امنیت مشغول گذران زندگی هستند.

شهرستان لارستان در استان فارس در حد فاصل شهرستان‌های داراب، زرین‌دشت، جهرم، قیر و کارزین، خنج، اوز، گراش و لامرد قرار دارد و در شرق و جنوب با حاجی‌آباد، بندرعباس و بستک در استان هرمزگان همجوار است.

ایرنا نوشت، این شهرستان با جمعیتی حدود ۲۳۰ هزا نفر در فاصله ۳۸۰ کیلومتری از شیراز واقع است.