قلعه پولاد؛ قدمت تاریخ مازندران

يکشنبه ۸ تير ۱۳۹۹ ساعت ۱۶:۵۳ | کد مطلب: ۲۸۳۵۱
قلعه پولاد؛ قدمت تاریخ مازندران
اسکان نيوز: حرف مازندران که پیش می‌آید اولین چیزی که به ذهن خطور می کند دریا و سواحل شنی، جنگل‌های اننوه و دشت‌های سرسبز آن است که البته در جا خود بی‌نظیر است. گردشگری مازندران نیز همواره بر پایه همین سه عنصر سنتی برنامه‌ریزی شده و اغلب مسافران نیز مازندران را به طبیغت آن می‌شناسند، اما تاریخ مازندران و میراث بر جا مانده از این تاریخ که ریشه عمیق و حرف‌های ناگفته بسیاری دارند ، همواره به همان دلایل گفته شده از چشم گردشگران دور مانده است؛ میراثی به قدمت تاریخ که حتی برخی از آن‌ها نشان از کهن بودن این دیار دارد. 

صحبت از بناهای تاریخی که می شود همیشه مناطقی همچون شیراز، اصفهان، همدان و دیگر نقاط کشور به ذهن متبادر می‌شود، غافل از اینکه نه تنها در برخی مناطق قدمت تمدن در استان مازندران بیش از این استان‌ها است، بلکه تنوع و گستردگی بناهای تاریخی طعنه به استان های تاریخی کشور می‌زند.

یکی از این بناهای تاریخی قلعه پولاد در منطقه کوهستانی بلده در شهرستان نور است که بر بلندا کوه و در دل رشته کوه‌های البرز جا خوش کرده و در بی‌توجهی گردشگران و مسئولان گرد فراموشی بر آن نشسته است. این درحالی است که در سال‌های اخیر شهر بلده و روستاهای اطرافش جولانگاه ویلاسازی و بازار داغ املاک شده است.

از این‌ها که بگذریم، قلعه پولاد از آن دسته از آثار تاریخی است که از نوع و طریقه ساخت تا نوع استفاده و مکانی که ساخته شده سرشار از معما است. قلعه‌ای بر بالا تپه‌ای سنگی در سینه کش کوه که حتی با ابزارهای امروزی نیز رفتن به این قلعه سخت و دشوار است. 

قلعه پولاد یا قلعه بلده که در کتب تاریخی به نام قلعه نور شناخته می شود، در شمال شهر بلده، بر بالا پوزه کوهی رو به جهت جنوبی بنا شده است. این قلعه در بالا کوهی واقع شده که از سه سمت شمال، جنوب و شرق به دره‌های عمیق و پرشیب منتهی می‌شود و همین وضعیت سختی احداث این قلعه را به وضح نشان می‌دهد.

قدمت قلعه پولاد بر اساس برآوردهای باستان شناسان به زمان سلسله باد و سپانان طبرستان در حدود ۷۰۰ سال پیش می‌رسد.



رونمایی از سرسختی تاریخ 

سفر به قلعه پولاد اگر چه مسیری هموار دارد، ولی نیازمند زمان زیادی است. بهترین و نزدیکترین راه دسترسی به این قلعه تاریخی استفاده از جاده هراز است. البته از جاده چالوس و از شهرستان نور مازندرا ن نیز می‌توان به این قلعه سفر کرد، اما مسیری که امروز ما می‌خواهیم طی کنیم همان جاده هراز است.

برای سفر به قلعه پولاد ابتدا باید وارد جاده هراز که راه ارتباطی استان تهران به شهرستان آمل در استان مازندران است شویم که مناظر این جاده خود قصه‌ای ناتمام است، جاده‌ای که زیبایی طبیعت را با تاریخ غنی از قدم‌های انسانی درآمیخته تا به اسرار آمیزترین جاده مازندران تبدیل شود.

در این مسیر نباید تنها به مقصد اندیشید و باید از آغاز سفر، چشم دل را باز کنید و به اطراف نگریست و جان را پرکرد از طراوت و تازگی زیرا جاده هراز زیبایی‌های بی‌نظیری دارد. عبور از بلندای البرز در گردنه‌های امام‌زاده هاشم، رویارویی بادماوند وصف‌ناپذیر در سرازیری پلور و تماشا دیو سپید پای در بند، حرکت در امتداد رودخانه چندین میلیون ساله هراز، آبشارها و چشمه‌ها و نسیم خنک این جاده افسانه‌ای، همگی بخشی از سفر به قلعه پولاد خواهد بود.

اگر از تهران حرکت کردید، با عبور از گردنه امام‌زاده هاشم، ۶۰ کیلومتر که به سمت مازندران حرکت کنید و حدود چهل کیلومتر مانده به شهرستان آمل در میان کوه‌های سر بر آسمان کشیده، یک مسیر فرعی را مشاهده می‌کنید که پلی در ابتدا آن، این جاده را به هراز پیوند می‌زند، این فرعی آغاز سفر به سمت ملاقات با قلعه پولاد است.

در سمت چپ جاده تابلو «بلده» که برخی هموطنان با رنگ مشکی بر روی آن خطوطی کشیده‌اند، دیده می‌شود. ناگفته نماند در چند کیلومتر آغاز جاده با تصاویر زشت از خراش انسان بر پیکر کوه‌ها به بهانه استخراج چیزی که به آن ماسه و شن می‌گویند رو به رو می شویم و چند سالی از قدمت این زشتی که زیبنده نیست، نمی‌گذرد.

وقتی وارد فرعی شدید، باید حدود ۶۰ کیلومتر دیگر در دل دره‌های البرز رانندگی کنید تا به شهر بلده برسید. در این مسیر جاده و زیبایی‌های آن بارها شما را مجبور به توقف خواهد کرد تا نه تنها خاطراتتان را ثبت کنید، بلکه برای لحظاتی خود را با زیبایی اطراف پیوند بزنید.

به قلعه پولاد خوش آمدید

وقتی از مسیر سرسبز رودخانه هراز وارد شهر بلده شدید در همان ورودی شهر در سمت راست خود تابلوی قلعه پولاد را خواهید دید. ورودی اصلی قلعه در سمت جنوب شرقی قرار گرفته است. امروزه می توان پیاده تا بالا قلعه – قسمت شاه‌نشین آن -  را پیمود. قلعه پولاد تمامی قسمت‌های یک مجموعه حکومت محلی از دروازه تا اسطبل و اتاق‌های نگهبانی و محل های دیده بانی را داراست.

هرچند به مرور زمان و عدم توجه کافی این قلعه عظیم که از آن به قلعه پولاد نام می برند دچار خرابی‌های بسیار شده، ولی همچنان از برج و باروهای آن سرافراز بر بلندای بلده بر بالای پوزه کوهی که رو به جنوب است، ایستاده اند. تاریخ ساخت قلعه بسیار قدیمی است و تا دوره صفویه دایر و مسکون بوده است. تا قبل از صفویه قدرت های محلی با ریاست ملک کیومرث با دوسپتاتیو اولاد او، شاهان بنی کاووس بر قلعه حکومت می کردند و قلعه پولاد جز مقرهای حکومتی آنان بود. پس از انقراض آنان به دست صفویه، منطقه رستم داد (نور و کجور امروزی) روی ترقی ندید و قلاع آن همچون قلعه پولاد رو به ویرانی نهاد. در داخل قلعه ساخته های معماری خشتی عظیمی که هم اکنون جز یک طاق نیمه مخروبه و تل خاکی از آن‌ها باقی نمانده، نمایانگر شکوه، جلال و عظمت بنا در سال‌هایی است که زندگی در آن جریان داشت.

بنای قلعه شامل سه قسمت اصلی است و بارویی اطراف آن را احاطه کرده است. برج‌های متعددی در هر سمت بارو به چشم می‌خورد و ارتفاع تعدادی از آن‌ها که امروزه بر جای مانده به بلندی هفت الی هشت متر می‌رسد. آب قلعه از چشمه مرتع ملرزبا تنبوشه به قلعه فرستاده می‌شد.

به جز عناصر معماری ذکر شده، آب انبارهایی در جاجا قلعه به شکل چاه وجود دارد که به طور احتمال وظیفه ذخیره آب از طریق نزولات جوی را بر عهده داشتند. این حوض‌ها به تعداد فراوان و در تمام نقاط قلعه پراکنده‌اند. پلان قلعه به علت نوع بستر و توپوگرافی منطقه دارای شکل نامنظم می‌باشد. یا به عبارتی تاثیر محیط در شکل گیری قلعه پدیدار شده است. بنا در شیب کوه ساخته شده به طوری که از داخل شهر دارای دید بصری بسیار جالبی است و به همین دلیل به شهر و مناطق اطراف نیز تسلط کافی دارد.

عملکرد قلعه پولاد بلده به طور قطعی مشخص نیست، اما، لازم به ذکر است سفال‌های به دست آمده از جاجا بنا، سیستم‌های ذخیره آب و به کارگیری تنبوشه‌های سفالی، جهت هدایت آب و مواردی از این قبیل، فرضیه ای را در ذهن می‌پرورد و این احتمال را به وجود می‌آورد که شاید بنا به عنوان محلی برای زندگی ساخته شده و بهتر است گفته شود ممکن است این قلعه برای دفاع از شهر، طوری ساخته شده که در مواقع لزوم و در مقاطع زمانی خاص، برای زندگی تعداد زیادی از مردم مورد استفاده قرار گیرد. لذا در حال حاضر و قبل از انجام مطالعات باستانشناسی و عملیات گمانه زنی، به طور قطع نمی توان گفت عملکرد بنا در دوره های مختلف و در مقاطع زمانی خاص چه بوده و تا چه زمانی مورد استفاده قرار می‌گرفته است.

همان طور که گفته شد ف قلعه‌ بلده‌ پس‌ از انقراض‌ سلسله‌پادوسپانی‌ به‌ دست‌ صفویان‌ و تسلط‌ این‌ خاندان‌ بر منطقه‌ نور و کجور فعلی‌ همانند سایر قلاع‌ طبرستان‌ خراب ‌و ویران‌ شد و در صورت‌ مرمت‌ می‌تواند به‌ یکی‌ از جاذبه‌های‌ بی‌‌نظیر جهانگردی‌ تبدیل‌ شود.

قلعه پولاد در تاریخ ۹ بهمن ۱۳۸۶ با شمارهٔ ثبت ۲۰۶۶۴ به‌ عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

مغفول ماندن بنا قلعه پولاد زیر سایه بی‌توجهی

بناهای تاریخی همچون قلعه پولاد در مازندران کم نیستند که به دلایل مختلف از قطار گردشگری جای مانده اند. البته فقط علت را نمی‌توان در جاذبه‌های طبیعی همچون دریا، کوه، جنگل و آبشار خلاصه کرد شاید بتوان رد پا بی‌توجهی مسئولان و حتی شهرداری ها و شهروندان را نیز در این موضوع شریک دانست.

به عنوان مثال نور یکی از شهرهای پرتردد و گردشگرپذیر استان مازندران است و با وجود اینکه مکان‌های تاریخی بسیاری دارد ولی توجهی به آن نشده است و کمتر پیش می آید به عنوان مقاصد گردشگری تاریخی انتخاب شود.

توجه مسئولان محلی به توسعه شهری  و در نتیجه رونق بازار املاک، بی‌توجهی به گردشگری و درآمدزایی از محل گردشگری و همچنین نامهربانی مسئولان میراث فرهنگی با این بناهای تاریخی از مهم ترین عوامل غفلت از سرمایه نهفته قلعه پولاد برای گردشگری است.

معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی مازندران  بالا بودن هزینه مرمت بناهای تاریخی استان و کمبود اعتبارات را از عمده دلایل به حاشیه رفتن بناهای تاریخی در گردشگری دانست و اظهار کرد: برای بهره‌برداری از یک بنا تاریخی به منظور درآمدزایی باید ان را مرمت و برای پذیرایی از مسافر فراهم کرد.

مهدی ایزدی همچنین به دیگر بناهای تاریخی استان اشاره کرد و گفت: یکی از مشکلات عمده این حوزه تملک شخصی بناهای تاریخی و ناتوانی مالی میراث در خریداری آنها است.

البته شاید این مساله را نتوان پذیرفت که ناتوانی مالی علت اصلی غفلت از قلعه پولادهای مازندران باشد، زیرا می‌توان به راحتی با واگذاری این بناهای تاریخی به مثلا شهرداری‌ها آن‌ها را برای گردشگری آماده کرد.

نکته قابل توجهی که وجود دارد این است که نه تنها مسئولان میراث فرهنگی توجهی به میراث تاریخی ندارند، حتی شهرداری‌ها هم نیز به آن علاقه‌ای نشان نمی‌دهند؛ نه برای فرهنگ و اغنا آن حتی به این بناها به چشم منبع درآمد نیز نگاه نمی‌کنند تا بتوانند از این طریق برای شهر درآمدی کسب کنند.

متاسفانه چیزی که در سال‌های اخیر دستگاه‌هایی همچون شهرداری و دهیاری های مازندران را به خود مشغول کرده گرفتن جریمه ماده ۱۰۰ و یا جریمه کردن برای تجاوز به حریم است، حال آن که این در آمد نه تنها دردی از شهر دوا نمی‌کند بلکه ناپایدار نیز بوده است و به مرور تیشه به ریشه شهر و شهرسازی خواهد زد.

البته ناگفته نماند که در شهرستان نور علاوه بر قلعه پولاد میراثی همچون کلیسای آنتوان، کاخ تمیشان و خانه نیما در یوش هم وجود دارد. البته وضع خانه نیما از بقیه بهتر است و در چند سال اخیر به دلیل فشار رسانه ها در راستای مرمت و احیا قرار گرفت و کمی از بی توجهی به این بنا کاسته شد.

یک تیر و ۲ نشان

از این‌ها که بگذریم سفر به قلعه پولاد بلده سفری یک تیر و ۲ نشان است؛ زیرا اندکی آن طرف تر زادگاه و آرامگاه گنجینه ادبی ایران و فخر مازندران قرار دارد. بله خانه نیما یوشیج در روستا یوش در نزدیکی شما است و نباید این فرصت را از دست داد.

از قلعه پولاد که پایین آمدید خودرو خود را روشن کنید و از شهر عبور کند. برای دیدار با خالق شعر «داروگ» باید ۶ کیلومتر دیگر رانندگی کنید. در ادامه مسیر بلده به یوش تا حدود نیم ساعتی با جاده ای باریک و معمولی روبه رو هستید ، اما از این‌جا به بعد باید محو آسمان و زمین غرق در زیبایی شد، آرام آرام ابرهای آسمان، پایین می آیند و هوا را کمی مرطوب می‌کنند و صورت را نوازش می‌دهند.

ایرنا نشت، این جاده‌ای است که شما را به مقصد می رساند، راهی است که وجب به وجبش را خالق هستی نقش عشق بر آن زده، جاده‌ای که در آن طبیعت با تمام وجودش میزبانی می کند، آسمان با ابرهایش، زمین با گل های رنگارنگ و زیبایش، رودخانه با خروشش و روستاها در لابلایش همه و همه به استقبال می‌آیند و انسان را وادار می کنند که مسیر را کمی آهسته‌تر پشت سر بگذارد و از لحظه لذت ببرد.