درک غزل حافظ و فهم یک عکس

يکشنبه ۱۹ دی ۱۴۰۰ ساعت ۰۹:۱۰ | کد مطلب: ۳۸۹۶۶
درک غزل حافظ و فهم یک عکس
عکاسی و غزل نگاری شباهت‌هایی در ساحت معنا دارند، سعید فلاح‌فر لایه‌ای از این ارتباط را واکاوی کرده است.
اسکان نيوز: سعید فلاح‌فر، هنرمند عکاس و پژوهشگر در یادداشتی نوشت: غزلی از حافظ پیش رو داریم که برای خواندنش پیش از هر چیزی نیازمند توانائی خواندن کلمات آن هستیم. شرط ورود به غزل آشنایی با سواد کلمات است. اما این به هیچ وجه کافی نیست. ممکن است به معنای کلمات و دستور زبان که رابطه کلمات را معین می‌کند اکتفا کرده و اولین لایه از شعر را درک کنیم.

البته اغلب به واژه‌های ناآشنا برمی‌خوریم که باید معنای آن‌ها را از میان فرهنگ‌های لغت یا زیرنویس دیوان‌ها پیدا کنیم یا به کشف بدعت‌ها و تفاوت‌هایی در دستور زبان و رابطه کلمات محتاج باشیم. کار تمام نشده است.

اگر از اصل ماجرا و داستان‌ها مطلع نباشیم، معنای تلمیح‌ها و اشارات کوتاه تاریخی و... را متوجه نخواهیم شد. به ویژه در خصوص شاعری مثل حافظ، سخت محتاج آشنایی با اصطلاحات و مفاهیم عرفانی خواهیم بود.

تا این‌جا به خود غزل مرتبط است که قطعا تمامیت غزل نیست. غزل با مخاطب کامل می‌شود. به این صورت که پیش از هر چیزی مخاطب پیش‌فرض‌هایی برای غزل دارد. یعنی انتظار مضمون و محتوایی متناسب با ظرفیت غزل دارد.

به عنوان مثال نباید از غزل انتظار روایت داستانی همچون مثنوی یا پیوستگی مضمون همچون قصیده داشت. غزل؛ رباعی و چهارپاره و نقاشی و موسیقی و سینما نیست. غزل، غزل است با زبان و دغدغه‌های متناسب با خودش. درباره همه چیز و همه رویدادها و همه بایدها و همه احساسات نمی شود غزلسرایی کرد.

دیگر این که؛ مفهوم غزل می تواند با توجه به تجربیات و دانش و جهان‌بینی افراد، از مخاطبی به مخاطب دیگر تفاوت داشته باشد. نباید از غزل انتظار القاء معنا و حسی مشابه در همه افراد داشت. هر کسی می‌تواند از ظن خود غزلی را فهم و تعبیر کند. اما این برداشت در راستای همان جهان مستتر در غزل و اراده شاعر است. هر یک از سه گانه «شاعر، شعر و خواننده» نقش و جایگاه معینی دارند و هیچ کدام نمی تواند نافی نقش آن دیگری باشد.

با این مثال نگاهی کنیم به خوانش یک اثر عکاسانه.

«عکس» زبان، منطق، لهجه و گویش، دستور زبان، ارجاعات و کلمات تصویری خاصی دارد که هر بیننده‌ای برای فهم و درک مضمون و محتوا و احساسات عکس، به دانستن آن ها احتیاج دارد.

مجموعه‌ای که ذیل عبارت «سواد بصری» و شامل ارزش های عناصر و جزئیات بصری هر اثر (اعم از خط و سطح و نقطه و بافت و رنگ و ترکیب‌بندی و...) است.

دیدن عکس کافی نیست، بعضی از عکس‌ها را هم باید خواند. آگاهی درست از مبانی هنرهای تجسمی اولین و ساده‌ترین شرط ورود به جهان عکس محسوب می‌شود.



هر چشم بینائی توان نگاه کردن به یک عکس را دارد اما این دیدن ـ اگر شبیه نگاه کردن به یک متن با زبان بیگانه باشد ـ منجربه هیچ حظ و درکی نخواهد بود. نشانه شناسی هر یک از این عناصر دریچه ورود به اثر عکاسی را باز می‌کند اما روند دیدن و تماشا را کامل نمی کند.

خواندن یک عکس، مثل خواندن یک غزل ناب است. تجربه زیستی مخاطب، اطلاعات جانبی، دانش، جهان بینی و از هم مهم‌تر تمرین و قوه خیال بیننده برای احصاء کمال اثر عکاسی، ناگزیر است. همان‌قدر می‌شود در واژه‌ای مثل «عشق» تامل کرد که ممکن است برای درک کارکرد یک لکه کوچک رنگی در عکس. همانقدر یک «غزل» اثری والاتر از چیدمان اتفاقی کلمات مندرج در فرهنگ‌های زبان و لغت است که عکاسی فراتر از ثبت تصویر عناصر بیرونی موجود می‌تواند باشد. همان‌قدر غزل مستقل از هر معادل و ترجمه‌ای است که عکس. علاوه بر این؛ مخاطب می‌داند از عکس چه انتظاراتی را می تواند و باید داشته باشد و ظرفیت بیانی و احساسی هنر عکاسی شامل چه محدوده‌هایی است. اگر نه؛ قوه تشخیص غزلی سست از یک شاهکار ادبی بی‌معنا و دور از انتظار می‌شود، چنان‌چه در انبوه عکس‌های منتشر شده در رسانه های سهل الوصول موجود و مخاطبی که از میان همه شرایط خواندن عکس، تنها قوه بینائی اش را دارد، رخ می‌دهد.
 
مرجع: ایران آرت