هنر فارسی

چهارشنبه ۲۶ خرداد ۱۴۰۰ ساعت ۱۳:۴۲ | کد مطلب: ۳۵۵۳۵
هنر فارسی
هر چقدر هم که خوشبین باشیم، باید باور کنیم؛ توسعه هیجانات سطحی در فضای فرهنگی ـ هنری کشور به معنی عبور اکثریت جامعه ایرانی از «هنرفارسی» به سطح فاخرتر و والاتری از هنر نیست؛ به معنی این که امروزه بتوانیم جمعیت انبوه چندین هزارنفری را خواص فرهیخته جامعه معرفی کنیم و قاعده تناسب اقلیت و اکثریت را کنار بگذاریم نیست!
اسکان نيوز: سعید فلاح‌فر،  پژوهشگر و کارشناس هنر در یادداشتی نوشت: به معنی جایگزین کردن استثناء در مقام قاعده و قانون کلی نیست. شلوغی اوپنینگ‌ها و رونمائی‌ها یا صف‌های طویل برای دیدن اجراهای هنری را نباید دلیلی برای این عبور و تعالی فرض کرد. دست‌به‌دست شدن و به اشتراک گذاشتن مستمر جملات عمیق فلسفی برای مخاطب بی حوصله امروزی را نباید مساوی ژرف اندیشی و تعمق عوام دانست.

همان‌طور که قیقاج خودروهای لوکس اروپایی و ژاپنی در خیابان‌های شهر را نباید نماد و همطراز شکوفایی صنعت خودروسازی کشور به حساب آورد. هنرفارسی را پیرو همان اصطلاح «فیلمفارسی» به کار برده‌ام.

علی‌رغم همه آن‌چه تا به حال گفته‌اند و نوشته‌اند، تعریف «فیلم فارسی» مبتنی بر تکرار صحنه‌های رقص و آواز و کاباره و مستی یا حضور داش‌مشتی‌ها و کلاه مخملی‌ها و… در داستان فیلم نیست؛ مبتنی بر لوطی‌گری‌ها و جوانمردی‌ها و عشق‌های آبکی و ننه‌های نشسته بر سجاده و پسرهای توبه کرده بازارچه هم نیست. همانطور که ارتباطی با سیاه و سفید بودن آن ها هم ندارد.

مشخصه اصلی فیلمفارسی را باید در رابطه اثر و مخاطب پیدا کرد. آن‌جایی که مخاطب فیلم با اثری مواجه می‌شود که ساختار و منطق روایی آن را از قبل می‌داند. فیلمساز هم براساس همین فرمول، فیلمش را می سازد. مهم نیست که موضوع یا ساختار فیلم چه و چگونه باشد. آن‌جا که بیننده با اثری آشنا روبه‌رو می‌شود و مجبور نیست خود برای کشف و شناخت اثر تلاش کند؛ فیلم فارسی به معنای ژانری عوامانه، خلق می‌شود.

داستان فیلم برای مخاطب چه داستان واقعی خودش باشد و چه شنیده و قابل حدس، تفاوتی نمی‌کند. چرا که تماشاچی از قبل فیلم را باور کرده است. ترسی از اظهار نظر و قضاوت ندارد چون اعلام رضایت او از اثر به عنوان قضاوتی درست از قبل تضمین شده است. تعارفی با احساساتش ندارد، چرا که اطمینان پیدا کرده همان است که باید باشد و همان است که از او می خواهند.

از میانه دهه شصت ـ به دلایل مختلف قابل بحث ـ جریانی از فیلمسازی های متفاوت شکل گرفت که اوایل چندان در گیشه موفق نبودند اما با شروع انتشار نشریات تخصصی فیلم و نقدهای مثبت اهل فن و تداوم کار مجموعه ای از فیلمسازان، خصوصاً اقبال بی‌سابقه در جشنواره‌های بین‌المللی، موفقیت‌های بزرگی را هم در گیشه به دست آوردند.

به طور مشخص می‌توان به فیلم هایی با تم ساده پسند عرفانی، طعنه های سطحی سیاسی و شکستن قاعده‌های کلاسیک در فرم اشاره کرد، که به تدریج و با همان الگوی آشنایی و «پسند اکثریت»، سالن های سینما را فتح کردند و با استقبال بی‌نظیری از طرف تماشاچی‌ها روبه‌رو شدند.

همان تماشاچی‌های آماده‌خواری که این بار به جای تخمه و ساندویچ کالباس با پاپ کورن و دستمال گردن و سیگار همای فیلتردار و کوله پشتی رنگی به سینما می‌آمدند و همانی را می‌پسندیدند که از آن‌ها خواسته بودند. همانطور جلوی سینماهای جدید شهر و پردیس‌های سینمائی برای این قبیل فیلم‌ها صف می‌کشیدند که پیشتر در لاله‌زار برای گنج قارون صف کشیده بودند. همان‌طور عکس هنرپیشه‌ها را روی گوشی موبایل دست به دست می‌کردند که مجلات عهد فیلمفارسی را.

اما عده‌ای این روند و رخداد را به ارتقاء سطح سواد و سلیقه عمومی تعبیر کردند و به گمان ظهور سینمایی تازه و پیشرو ـ که از رسم سینمای فیلمفارسی فاصله گرفته بود ـ به تمجید پرداختند و رویاپردازی کردند. (غافل از این که مگر می‌شود اثری پیشرو، مورد پسند و تایید اکثریت جامعه باشد؟! یا تناقض آشکار خاص بودن اکثریت چه معنایی دارد و چطور یک صنعت مبتنی بر اکثریت می‌تواند دغدغه خاص بودن داشته باشد؟!)

بازگشت روند فیلمسازی و اکران‌های پرفروش فیلم‌های مبتذل و سطحی، با صحنه های دست دوم فیلمفارسی، دوباره نشان داد که این تحلیل چندان هم واقعیت نداشته و درهای سینما روی همان پاشنه فیلمفارسی می گردد با کمی سانسور و بزک‌های ظاهری. در واقع [استثنائات به کنار] هنوز عوام سینمارو به همان قاعده فیلمفارسی پایبندند و فیلمسازان هم با همین قاعده فیلم می‌سازند.

فارغ از بعضی تفاوت‌های ظاهری در موضوع و جزئیات، همچنان مخاطب عام همان چیزی را می پسندد که با فرمول آن از قبل آشنا باشد. چه این فرمول بزن و برقص و سکس و چاقوکشی باشد، چه عرفان، چه دعواهای خانوادگی طبقات خاص جامعه، چه فقر و ثروت. حتی ممکن است این قاعده براساس عدم درک فیلم و داستان باشد. یعنی اگر مخاطب عام عادت کند که از فیلم چیزی متوجه نشود و از طرف منتقدان و متنفذان جامعه این شکل داستان و فیلم، آرمانی و معتبر معرفی شود؛ کم کم سلیقه و انتخاب عوام هم به همین فیلم‌ها گرایش پیدا می‌کند. نتیجه با همه این موضوعات و تفاوت های ظاهری، باز هم می‌شود؛ «فیلمفارسی». به عبارتی صنعت سینما در ایران چاره‌ای جز همان فرمول فیلمفارسی قدیمی ندارد. فقط به همین دلیل ساده که؛ همچنان همه آن چیزی را می‌پسندند که همه می‌پسندند.

سینما، نقاشی، معماری، موسیقی، تئاتر، عکس، ادبیات و… همه می‌توانند دچار قواعد «فیلمفارسی» باشند که هستند. امروزه فضاهای مجازی فرصت خوبی است برای درک این وضعیت و رصد ضریب نفوذ عوامپسندی در همه رسانه‌ها و فرم‌ها و ژانرها.

درست است که اعضای این شبکه‌های اجتماعی مجازی به عنوان مثال؛ از لایک کردن مدار کوچک عکس‌های رنگارنگ گل‌ها و دختران و هنرپیشگان زیبارو  فراتر رفته‌اند و بعضی عکس‌های مستند اجتماعی سیاه و سفید را هم به زیور لایک می‌آرایند، اما همچنان در پسند عکس‌های جدید و ناآشنا به لرزش انگشت می‌افتند. به جملات و ابیات تکراری که قبلاً مورد پسند قرار گرفته‌اند تمایل بیشتری دارند تا یک بیت و جمله تازه و ناآشنا. این یعنی همچنان بیشتر و آسوده خاطرتر همان چیزی را می پسندند که دیگران پسندیده‌اند و می پسندند. «مد» شدن یک شیوه هنری یا یک مضمون، تمایل به گروه یا طیف خاصی از هنرمندان و نویسندگان، حضور فعال و دائمی در محافل فرهنگی و هنری و… و اعتماد به سلائق عام؛ فاصله معناداری با تغییر ذائقه عمومی و یا ارتقاء فرهنگی جامعه دارد.

استقبال از نمایش‌های آوانگارد، سینمای پست مدرن، سمفونی‌های کلاسیک و موسیقی فیوژن، نقاشی‌های آبسترک، مجسمه‌های دفرمیک، هنر چیدمان و کانسپچوال آرت، عکس‌های مفهومی، دیجیتال آرت، تکرار جملات قصار بزرگان، کپی موفق‌ترین معماری‌های جهان، علاقه رمانتیک به تاریخ و میراث فرهنگی، بازگشت به صندوقچه لباس‌های مادربزرگ و…، تظاهر به فهم آن‌چه بزرگان ادعای فهم آن را دارند، هیچ‌کدام به معنی دل کندن عوام از فرمول فیلمفارسی در هنر و زندگی اجتماعی نیست تا وقتی که براساس مد و همان فرمول آشنای «عوامپسندی» و راحت طلبی در فهم و انتخاب و قضاوت شخصی یا نمایشی متظاهرانه از درک و فهم و تفاخر طبقاتی باشد.
مرجع: هنرگردی