انتظار برای ثبت ملی وسیع­‌ترین محوطه ساسانی – اسلامی فهرج کرمان/«چاه ریگان» در مطالعات منظر فرهنگی بم شناسایی شد

چهارشنبه ۸ مرداد ۱۳۹۹ ساعت ۱۶:۲۱ | کد مطلب: ۲۹۰۲۴
انتظار برای ثبت ملی وسیع­‌ترین محوطه ساسانی – اسلامی فهرج کرمان/«چاه ریگان» در مطالعات منظر فرهنگی بم شناسایی شد
ناحیه منظر فرهنگی بم در شرق استان کرمان قرار دارد و شامل شهرستان­های کنونی بم، نرمشیر ، فهرج و ریگان است که از مجموع آن در متون کهن با عنوان دارالاابعه بم یاد شده است. پیشتاز مطالعات باستان­شناسی در این ناحیه پس از زلزله دیماه ۱۳۸۲ مرحوم شهریار عدل بود که سپس این فعالیت‌­ها توسط دیگر باستان­شناسان دنبال شد. اما در جریان مطالعات منظر فرهنگی بم در اول نیمه دهه نود به سرپرستی نگارنده، یکی از وسیع­ترین محوطه­های تاریخی به جای مانده از دوره ساسانی و قرون اولیه اسلامی موسوم به چاه ریگان در فهرج شناسایی شد.
اسکان نيوز: لیلا فاضل، سرپرست مطالعات منظر فرهنگی بم در یادداتشی نوشت: فهرج در جنوب­شرقی ایران، در ۲۳۰ کیلومتری انتها شرقی کرمان و در حاشیه جنوبی بیابان لوت موسوم به لوت زنگی احمد قرار دارد. این شهرستان از سوی شرق همجوار با سیستان و از سوی شمال در مجاورت خراسان جنوبی قرار دارد.  در سوی غرب آن شهرستان های بم و نرماشیر واقع اند و در جنوب و در پیوستگی با ریگان با بلوچستان همجوار است و از طریق شکاف‌های کوهستانی جنوب ریگان با  نواحی رودبار و جیرفت و هرمز ارتباط می­‌یابد. موقعیت سوق الجیشی فهرج در همسایگی با نواحی ذکر شده محرز است.


 
متون جغرافیای تاریخی قرون اولیه اسلامی به کرات از این شهر نام برده اند.  اصطخری «پهرج» را در ردیف شهرهای
آبادان حاشیه کویر می­آورد که راهی از آن  به «زرنگ» شهر مهم سیستان  که مقدسی آن‌را از عجایب بلاد عجم می­نویسد، امتداد می­‌یابد. همچنین مسیری دیگر از آن به سوی ده سلم و خراسان جنوبی می­رفت. شاهراه فارس به سیستان از فهرج عبور می­‌کند. راه‌های مکران نیز ادامه راه‌های کویر است که به هندوستان منتهی می­‌شود.



ابن خردادبه می­‌نویسد، این راه از فهرج در حاشیه کویر آغاز می‌­شود و چهارده منزل آنرا تا فنزبور می‌رساند. سایکس فهرج را محل توقف شصت روزه سپاه کراتروس و به تبع شهری آبادان در زمان هخامنشی احتمال می‌­دهد.  نبرد اردشیر با سگزیان از راه فارس به فهرج و سپس سیستان صورت می­‌پذیرد. بلاذری در  فتوح البلدان و در شرح فتح کابل و سیستان به فرماندهی ربیع بن زیاد در سال سی‌ام هجری، از فهرج نام برده و می­نویسد: او برفت و در پهره(فهرج) منزل کرد. در راستا مطالعات باستان­شناسی در این شهرستان اهمیت این خطه به لحاظ وجود آثار و محوطه­‌های وسیع تاریخی نیز به اثبات رسید.


چاه ریگان؛ شهر باستانی


محوطه چاه ریگان آثاری از یک شهر و مجموعه‌­ای از چند استقرار همجوار از دوره ساسانی و قرون اولیه اسلامی است که با وسعتی حیرت انگیز به طول کیلومتر ۹ کیلومتر و عرضی تقریبا مشابه، بر پهنه ریگزاری سوزان موسوم به چاه ریگان در جنوب شهر فهرج و حاشیه بیابان لوت گسترده و آرمیده است.

چشم‌انداز این محوطه ریگزار، تپه‌­های بلند شن، جنگل­‌های گز و کهور و پشته­‌های فراوان  قنات‌­های بایر است. به گفته اهالی ۵۲ رشته قنات بایر است. آنچه از مشاهدات میدانی و به کمک تصاویر هوایی می‌توان دریافت وجود بناها و مجموعه های وسیع خشت و گلی است.

این محوطه قسمت‌­هایی از روستای حسین‌آباد سرجنگل، روستا حسین‌آباد خدابنده، روستا سه­‌کهور، روستای پیروزآباد، روستاهای امیرآباد چاه ریگان و الله‌آباد را شاما می‌شود. در شمال محوطه مجموعه‌ای شامل چندین بنا وسیع خشتی با پلان چهارگوش و حجره هایی در اطراف حیاط مرکزی گسترده است.


ارزش تاریخی چاه ریگان


در مشاهدات میدانی حجره­‌ها دارای پوشش طاق با چفد هلوچین کند و پراکندگی سفالینه­‌های ساسانی تا سلجوقی بود. در چند صدمتری شرق این مجموعه بقایای بنایی مستطیل شکل با ابعاد ۶ هزار متر مربع بنایی عام‌المنفعه یا حکومتی است که نقشه آن را تنها از طریق تصاویر هوایی می­ توان دریافت.

در سطح بنا سفالینه‌­های ساسانی پراکنده است و  به فاصله اندک از آن بقایای یک چارطاقی با خشت­‌هایی به ابعاد ۴۰ سانتی­متر دیده می‌­شود. در گوشه شمال‌­شرقی محوطه بقایای بنایی با سازه ای مدور در میان و نقش‌ه­ای مشابه برج خاموشان در بندیان دره گز، دیده می‌­شود.

در میان محوطه، تلی مرتفع موسوم به تل قلعه قرار دارد. پلان این تل حاکی از وجود بنایی مربع شکل با ابعاد تقریبی هر ضلع ۳۰ متر است که در حصاری

به طول ۱۰۰ متر و مساحت یک هکتار محصور است. در بیرون از حصار و متصل به آن نیز بقایای بناهای خشتی گسترده است.



آثار جوی‌های باستانی در همه جا محوطه کشیده شده که در مشاهدات میدانی بسیاری از جوی­های با  تنبوشه‌های سفالی  پوشیده شده‌اند.  در قسمتی از محوطه تپه ای کم ارتفاع موسوم به تل سنگ سیاه پوشیده از قلوه سنگ‌های سیاه و قرمز است. این تل، گورستانی با تدفین­‌های چاله‌­ایست. در قسمت‌هایی از محوطه و در حوزه روستا الله آباد، بافتی متراکم از بناها از طریق تصاویر هوایی معلوم بود که در مشاهدات میدانی آثار معماری دوره ساسانی شخیص داده شد.

در قسمت‌­های جنوبی­‌تر محوطه آثار معماری قرون اولیه اسلامی با بقایای بناهای خشتی و سفالینه­‌های لعابدار گلابه‌­ای، لعاب پاشیده، قالبی و استامپی قرون اولیه تا قرن پنجم هجری پراکنده است. در گوشه جنو‌‌ب ­شرقی محوطه،‌‌ تل قلعه پیروز آباد؛ در شمال روستای پیروزآباد بقایای بنای خشتی ساسانی با فضا مربع مرکزی و اتاق‌هایی مستطیل شکل پیرامون این فضاست.

اطراف این تل مجموعه­‌ای وسیع از بناهای خشتی گسترده است و در  مجاورت این مجموعه نقشه بنایی با پلانی قابل توجه شامل بنایی مستطیل شکل با چهار برج مربع در  زوایا و  چهار فضای مثلث شکل در چهار سو دیده می‌شود. این اثر در بخش نگین کویر شهرستان فهرج، در زیر افراز(گسل) برج معاذ و منطقه موسوم به چاه‌ دگال قرار دارد که منابع قاجاری از آن با عنوان چاه دغال یاد می­‌کنند.


دوره سلجوقی در مطالعات لایه سطحی چاه ریگان


براساس شواهد معماری و مواد فرهنگی سطح الارضی، حیات این مجموعه تا پایان دوره سلجوقی بوده است. دلیل شکل گیری این استقرار در وهله نخست وجود منابع غنی آب است و توسعه آن مرهون عبور راه‌هائی است که از فهرج می‌­گذشت و در ابتدا بدان اشاره شد.

محوطه وسیع چاه ریگان خود در محوری از آثار ساسانی دیگر قرار دارد که مهم­ترین این آثار در امتداد به سوی جنوب و شرق عبارتند از: آتشکده میر آباد امامقلی، قلات اسلام آباد که کاربری آن کوشک یا آتشکده است. قلات ده شهیک با کاربری قلعه یا کوشک، تل قلعه ده نو آزادگان و قلات علی آباد پشت ریگ و غیره. در بخش نگین کویر علاوه بر این آثار، بقایای قلاع، عمارت و برج هایی چند از دوره اسلامی پراکنده است.

تمامی پهنه بخش نگین کویر توسط پایگاه میراث جهانی بم و منظر فرهنگی آن مطالعه و آثار تاریخی شناسایی وبه طور کامل مستندنگاری شده است. در تابستان ۱۳۹۳ به همراه مرحوم شهریار عدل از این محوطه بازدید به‌عمل آمد. نکته جالب توجه در مورد محوطه چاه ریگان و محوری که آثار در آن قرار دارند، کشیده شدن و گسترده شدن بر دل ریگزار و آمیخته شدن با طبیعتی بکر و چشم نواز است.
 

چاه ریگان در انتظار ثبت ملی


 هم‌اکنون گزارش تمامی این فعالیت‌­ها به مرکز اسناد پایگاه میراث جهانی بم، اداره میراث‌ فرهنگی، گردشگری و صنایع‌ دستی استان کرمان به همراه پیشنهاد ثبت اثر در فهرست آثار ملی و پژوهشکده باستان­شناسی ارائه شده است تا با ثبت ملی این محوطه باستانی گام موثر در معرفی سیمای تاریخی این بخش از کشور در حوزه تمدنی شرق که دارای ابهامات تاریخی فراوان است، برداشته شود.



 
مرجع: صدای میراث