پریشان و داستان ده ساله خشکسالی/ هنوز هم تصمیم عاجلی اتخاذ نشده

شنبه ۲۷ ارديبهشت ۱۳۹۹ ساعت ۱۱:۱۶ | کد مطلب: ۲۷۵۶۷
پریشان و داستان ده ساله خشکسالی/ هنوز هم تصمیم عاجلی اتخاذ نشده
بخش های مهم خبر
  • خشکسالی دریاچه و تالاب پریشان یکی از موضوعاتی بوده که بیش از ده سال مورد بحث کارشناسان و مسئولان است اما تا کنون به هیچ نتیجه کارسازی دست پیدا نکردند و دقیقا طی سال‌های گذشته با اخذ تصمیم‌های مختلف از طرف مسئولان و اجرا این تصمیمات، وضعیت این تالاب بدتر شده و آن را به نابودی نزدیکتر کرده است.
اسکان نيوز: محمدجواد سیاح‌پور، کارشناس ارشد حقوق محیط زیست و موسس انجمن میراث پریشان در یادداشتی، با بازخوانی انتقادی، رویکردهای مدیریت و احیا تالاب پریشان را مورد نقد و بررسی قرار داد.

تقریبا سال ۸۹ بود که با خشکیدن آخرین چشمه‌های حیاتی، از جمله چشمه‌های گپ و بنگ، تالاب بین‌المللی پریشان در زمره ی تالاب‌های خشکیده  ایران در آمد. اگرچه در طی این دهه چند باری آبگیری‌های محدود و جوشش‌های مقطعی صورت گرفت، اما تا کنون هیچ وضعیت پایداری که امید بازگشت تالاب و زیست بوم تالابی را زنده کند مشاهده نشده است. 

در این نگارش نه قصد تحلیل عوامل و مقصرین را داریم و نه قصد ارائه ی راهکار برای احیای تالاب. آنچه مقصود این یادداشت است صرفا بازخوانی انتقادی مواجهه  نهاد‌های دولتی و عمومی به احیای تالاب پریشان و حتی پیش از آن حفظ و مدیریت تالاب است.

در نگاه نظام‌مند پریشان یک اقلیم مرطوب است‌که ضمن ویژگی‌های زیست شناختی و هیدرولوژیکی، یکی از ویژگی‌ها و عناصر جدایی‌ناپذیر آن مردم و جوامع محلی ساحل نشین آن هستند که به نظر نگارنده در مواجهه با تالاب جایگاه‌ نخست را برای مطالعه و بررسی دارا می‌باشند.

به دور از قضاوت و برخورد ارزشی، آن‌چه که هویدا است و به وفور به اثبات رسیده نقش پررنگ کشاورزی اطراف تالاب در خشکیدگی آن است. واقعیت غیرقابل انکار برای بسیاری از تالاب‌های ایران از جمله پریشان این است که برداشت آب های زیر سطحی نقش اول را در فرایند خشکیدن آن‌ها برعهده داشته است. کشاورزی توسط مردم انجام می شود و مردم بخش جدایی ناپذیر زیست بوم تالاب هستند.

آن‌چه شدیدا مورد انتقاد نگارنده به عنوان یک فعال محیط زیست طی سال های اخیر بوده، این است که بیشینه مواجهه‌های دولتی و حتی غیردولتی با پدیده تالاب و حواشی آن یک غایب اصلی داشته و آن هم مردم محلی هستند. شاهد روشن این غیبت بحث انتقال آب از سد نرگسی به تالاب پریشان در جهت احیا آن است.

نگارنده ادعا دارد که تصمیم گیرندگان در خصوص انتقال آب از سد نرگسی به تالاب پریشان مجموعه‌ای از مهندسان و متخصان حوزه‌های آب، محیط زیست، عمران و ... بوده اند و در جمع این متخصصان به شدت جای مردم شناسان و جامعه شناسان خالی بوده است.

در اثبات این ادعا، لازم است پرشدن تالاب پریشان از آب پشت سد را در ذهن خود مجسم کنیم و به عنوان یک تحلیل گر چیره دست، وضعیت زیست بوم تالاب پر شده از آب پشت سد را به طور جامع اعم از وضعیت اکولوژیکی و اجتماعی تالاب بررسی کنیم.

در وضعیتی که تالاب پر از آبی باشد که از سد قرض گرفته شده و در همین حال قریب به هزار حلقه چاه اطراف تالاب صدها هزار هکتار اراضی کشاورزی اطراف تالاب را با پمپ‌های بزرگ سیراب می‌کنند، پرسش این است که پایداری پریشان تا چند سال و حتی چند ماه قابل تضمین است؟ 

برای فهم ساده‌تر قضیه خودمان را یک کشاورز حاشیه تالاب تصور کنیم که در وضعیت خشکیدگی تالاب با یک حلقه چاه نسبتا کم‌آب ( مجاز یا غیر مجاز) خود ۱۰ هکتار زمین را زیر کشت برده و سالانه منفعتی برابر با مثلا ۱۰ ملیون تومان  نصیب خود می‌کنم. حال اگر جلوه  فیروزگون تالاب پر آب پیش روی من باشد و به تبع چاهم پر آب تر و موتور پمپم قوی‌تر، آیا ترغیب نمی‌شوم که سطح زیر کشت خود را به ۲۰ هکتار و به تبع منفعت خود را به ۲۰ میلیون تومان افزایش دهم؟ 

اگر مقصر اصلی خشکیدگی تالاب را کشاورزی ناپایدار بدانیم، آیا با پر آب کردن پریشان از آب پشت سد بدون تغییر در معیشت و شیوه  کشاورزی اطراف آن واقعا تالاب را احیا کرده‌ایم؟ یا بحران را برای یکی دو دهه بعد بسیار عمیق تر و جریح تر ساخته‌ایم؟

آن‌چه یک تیم متخصص در حوزه‌های مهندسی و فنیِ صرف توان توجه به آن را ندارد، تاثیرات اجتماعی و مردم شناسانه  تالاب و اقدامات مربوط به آن است. رویکرد جریان‌های حامی محیط زیست در سطح دنیا در چند دهه گذشته این را ثابت کرده که بدون در نظر گرفتن کنش‌ها، واکنش‌ها، نظرات، معیشت و افق دید مردم محلی، هرگونه برنامه مدیریت و توسعه  اقلیم‌ها محکوم به شکست است، از این‌رو در سطح قوانین و برنامه‌های حوزه محیط زیست در سطح بین‌الملل مشاهده می‌شود که توجه به تاثیر جوامع محلی در تصمیم‌سازی‌ها، تصمیم‌گیری‌ها و اجرا برنامه‌ها روز به روز پررنگ‌تر می‌شود. سیر روزآمد شدن کنوانسیون‌های بین‌المللی محیط زیستی با توجه به این رویکرد، دست کم در ۱۰ سال گذشته کاملا مشهود است.

در این‌جا جا دارد نقدی بر برنامه جامع مدیریت تالاب پریشان وارد کنیم که دقیقا در طول دوره  اجرا آن پریشان خشکید و روز به روز حال آن وخیم‌تر شد. در سال‌هایی که این سند در کازرون توسط چند نهاد دولتی ملی و محلی و برخی نهادهای غیردولتی در حال شکل‌گیری بود، جهت تکمیل چارت اعضا نیاز به شکل گیری تشکل‌های مردم نهاد محلی بود که در آن سال ها جز چند سازمان مردم نهاد در سطح شهر کازرون هیچ تشکل توانمندی در این حوزه در حاشیه تالاب وجود نداشت.

در این یادداشت که در اختیار ایرنا قرار گرفته، آمده است؛ با شکل‌گیری سریع سمن‌ها، تلاش شد تا تکلیف وجود نهادهای مردمی و محلی رفع شود اما غافل از این‌که این حضور و تاثیرگذاری در پایین‌ترین رده‌های مشارکت جا می‌گیرد. در دسته بندی ارائه شده از انواع شیوه مشارکت چهار روش برای مشارکت مردم در امور عمومی شمرده شده است: ۱. روش ضد مشارکتی، ۲. مشارکت هدایت شده، ۳. مشارکت فزاینده و ۴. مشارکت واقعی واقعیت این است که آن‌چه در جریان کمیته محلی تالاب پریشان و تدوین برنامه مدیریت جامع تالاب صورت گرفت و پس از آن تا امروز ادامه یافت، در خوش بینانه‌ترین حالت مشارکت هدایت شده بود که به هیچ وجه فرایند را به مقصود نمی‌رساند.

جمع‌بندی کلام اینکه امروز با گذشت یک دهه از خشکیدگی تالاب پریشان و نزدیک به ۱۵  سال از تدوین برنامه جامع مدیریت تالاب به هیچ وجه نمی‌توان با رویکردهای گذشته با مساله تالاب مواجهه کرد.جوامع محلی ساحل نشین تالاب پریشان به هیچ وجه همان مردم ۱۰ سال قبل نیستند، تالاب به هیچ وجه تالاب ‌۱۰ سال قبل نیست، همچنین سطح آگاهی عمومی بسیار متفاوت‌تر، بحران محیط زیست بسیار بی‌پرده و عمیق‌تر، گرمایش زمین جدی و ملموس‌تر و البته دغدغه و توجه عموم مردم نسبت به محیط زیست بسیار بیشتر از قبل شده است. 

همه  این مولفه‌ها در کنار هم متخصصان، فعالان محیط زیست و نهادهای دولتی و غیردولتی اعم از ملی و محلی را الزام می‌کند تا هرچه سریع‌تر رویکردهای پیشین را کنار بگذارند و با رویکردی متفاوت تر به قضیه نگاه کنند. رویکرد مطلوب در این گفتمان آن رویکردی است که در آن مردم شناسان، جامعه شناسان، تسهیلگران محلی و البته مطالعات و پژوهش‌های مردم محورانه در آن نقش کلیدی و تعیین کننده داشته باشد.

تالاب بین‌المللی پریشان که ۴۲ کیلومتر مربع وسعت دارد و درگویش محلی ˈپریشونˈ نامیده می‌شود درمیان کوهستان فامور و در ۱۲ کیلومتری جنوب شرقی شهرستان کازرون و ۱۲۵ کیلومتری غرب شیراز واقع شده است.