برخلاف دستور توقف طرح گذر آقا نجفی در دي ماه 1397، شهرداری پشت مسجد شيخ‌لطف‌الله چه خبر است؟ اصفهان همچنان مشغول به كار است

پشت مسجد شيخ‌لطف‌الله چه خبر است؟

پنجشنبه ۲۰ تير ۱۳۹۸ ساعت ۱۴:۳۸ | کد مطلب: ۲۱۱۸۳
پشت مسجد شيخ‌لطف‌الله چه خبر است؟
 
اسکان نيوز: بناها و ميراث فرهنگی كه به بهانه‌های توسعه و بهسازی به دست نابودی سپرده مي‌شوند. گنجی هستند كه به دست مدعيان توسعه، بی‌مقدار می‌شوند، نابود می‌شوند، تكه‌تكه می‌شوند و اهدا خيابان و مركز تجاری همان بی‌مقدار پشيزی است كه به نام مردم و به كام ديگری كه سهم آن‌ها می‌شود. انگار تخريب‌ها قرار نيست تمام شود، روزی به اسم ظل‌السلطانی كه كمر به تخريب آيينه‌خانه‌های اصفهان می‌بندد، روزی به اسم بمبی كه شبانه «حمام خسروآقا» را نابود می‌كند، روزی به اسم تخريب «خانه نائل»، روزی به نام احداث پروژه «مترو اصفهان» و امروز به اسم طرح گذر خيابان آقا نجفی، طرحی كه با توسل به واژه نخ‌نما ساماندهی در برابر مردم خبر از احيا گذری قديمی می‌دهد و در خفا و در سربرگ‌ نامه‌های خود با آوردن عنوان «خيابان‌كشی» خود را رسوا می‌كند. عنوان «خيابان آقا نجفی در نامه‌ای كه به تاريخ 18 فروردين 1398 به يكی از مالكان خانه‌های اين گذر از طرف شهرداری فرستاده شده، مشهود است. در اين گزارش نگاهی می‌كنيم به جريان‌هايی كه گذر آقا نجفي هنوز از سر نگذرانده است و با پرس‌و‌جويی از كارشناسان و مديران سازمان ميراث فرهنگی، نظر آن‌ها را نسبت به اين طرح جويا می‌شويم.
 
تخريب‌های مخفيانه، به نام «گذر» به كام «خيابان»

ضلع شرق ميدان نقش‌ جهان اصفهان، شاه‌نشين مسجد شيخ‌لطف‌الله است. مسجدی با آبی‌فام‌های كاشی و كتيبه‌های خوش‌نقش ثلث به خط عليرضا عباسی، مسجدی با معماری بی‌نظير كه نمونه بی‌همتايی در معماری مساجد كل كشور به شمار می‌رود. هر رهگذری كه از دل ميدان نقش جهان رد شود، نمی‌تواند نظرش را از تلالو آفتاب بر پيچ‌و‌خم كاشی‌های گنبد اين مسجد بگيرد، اما رهگذرانی كه از گذر آقا نجفی عبور می‌كنند با چهره ديگری از اين مسجد آشنا هستند. گذر آقا نجفی دقيقا در پشت اين مسجد قرار دارد و عابران نه با منظری چشم‌نواز، بلكه با تركيبی دلهره‌آور مواجهند: خانه‌های تخريب ‌شده، طاق‌های به جا مانده از خانه‌هايی كه ديگر نيستند، زباله‌هاوبو تعفن آن‌ها، ماشين‌هايی كه اين‌سو و آن‌سو به گنبد دهن‌كجی می‌كنند، محله‌ای نيمه ويران و از ريخت افتاده و از پس هولناكی اين منظره گنبد مسجد شيخ لطف‌الله به چشم می‌خورد و قابی عجيب را تكميل می‌كند. قابی كه گويای يك تناقض اساسی است. تناقض ميان ميراثی كه گذشتگان برای ما به جا گذاشتند و ميراثی كه ما براي آيندگان به جا خواهيم گذاشت. از يك سو با شاهكاری از رنگ و شكل مواجهيم و از سو ديگر در پايين خط آسمان، ويرانه‌ای در برابر ما برفراز است. اما گذر آقا نجفی از چه زمانی به اين وضعيت دچار شد؟

اولين نشانه‌های تصويب فرود آمدن كلنگ‌ها بر جان اين گذر در سال ۸۵ و به طور مخفيانه صورت گرفت. اين طرح همان زمان در كميسيون ماده ۵ با نام طرح «خط بدنه» مطرح شد و تا سال ۹1-۹2 داس‌هاي شهرداری بدون داشتن هر گونه مجوزی به جان اين گذر افتادند و شهرداری خانه‌ها را تملك و تخريب كرد. اما در اين زمان چندان صدايی از تخريب‌های پشت ميدان به گوش نمی‌رسيد. در آن زمان كارگاه ساختمانی مدرسه حوزه علميه برپا بود و ماشين‌های حفاری از داخل آن وارد گذر می‌شدند، به همين دليل از پشت خيابان حافظ و از روبه‌روی شيخ‌لطف‌الله تخريب‌ها به چشم عابران نمی‌آمد و دور از چشم و گوش بقيه خانه‌ها يكی‌يكی تملك و تخريب می‌شدند.

سال ۹۴ كه می‌شود، عكس‌های هوايی خبر از تخريب‌ها می‌دهند. «محمدمهدی كلانتری» كه امروز استاد دانشگاه و فعال شهری است و پويش «نه به گذر آقا نجفی» را به راه انداخته است، آن زمان دانشجو بود و عكس‌های هوايی را به «محمدحسن طالبيان» نشان می‌دهد. در جلسه‌ای كه طالبيان با شهردار وقت اصفهان می‌گذارد، قول توقف ماجرا داده می‌شود و به گفته كلانتری، تا سال ۹۷ همه در اين خيال بودند كه اين طرح بنا به قول و قرار قبلی متوقف مانده است، اما حقيقت اين بود كه در پس پرده تخريب‌ها ادامه دارند و واقعيت، بی‌اثر بودن تمام وعده‌ها و قول و قرارها را نشان می‌داد. اين در حالی است كه به گفته كلانتری و طبق قانون، هر شكلی از دخل و تصرف در حريم بنا ثبت شده و بافت تاريخی بايد به تصويب شورای عالی معماری و شهرسازی كشور برسد، با اين حال اقدامات شهرداری وقت نه با هماهنگی شورای عالی صورت می‌گيرد و نه تاييديه‌ای از آن اخذ می‌شود، امری كه به وضوح مغاير قانون است.

سال ۱۳۹۷ عكس‌های هوايی دوباره خبر از تخريب و تاراج می‌دهند و به شهادت عكس‌ها، كوچه بيت‌الحسين تعريض شده است. كلانتری در اين زمان با راه انداختن پويش «نه به گذر آقا نجفي» نامه‌ای به وزير راه، مدير كل ميراث فرهنگی، معاون وقت ميراث می‌زند. به گفته كلانتری، ايزدی پس از پنج روز به اداره راه و شهرسازی نامه می‌زند و وزارت راه‌ و‌ شهرسازی در دی ۱۳۹۷ از طريق استانداری دستور توقف اين طرح را می‌دهد. اما نخستين واكنش ميراث فرهنگی استان اصفهان كه خود بايد نخستين پرچمدار حفاظت از ميراث باشد، كتمان خبر و ادعايی است مبنی بر اين‌كه از سال 93 عمليات متوقف بوده و هيچ‌گونه عمليات اجرايی در مسير خيابان پيشنهادی صورت نگرفته است. با اين حال مصوب می‌شود كه شهرداری تا طرحي را به شورای عالی معماری و شهرسازی نفرستد و مصوب نشود، حق دخل و تصرف در اين گذر را ندارد.

فريدون‌الله‌ياری، رپيس كل ميراث فرهنگی استان اصفهان در همين زمان در مكاتباتی اعلام می‌كند: شهرداري پيشنهاد احداث خيابان ۳۶ متری را به كميسيون ماده پنج استان ارسال كرده و طبق مخالفت ميراث فرهنگی، به جاي آن طرح پيشنهاد احداث گذر ۱۴ متری را داده است.»

در ادامه نامه، ‌الله‌ياري تاكيد می‌كند كه شهرداری هيچ مجوزی مبنی بر احداث گذر آقا نجفی از ميراث ندارد و شورای عالی شهرسازی و معماری ايران هم طی نامه‌ای به تاريخ دی ماه ۱۳۹۷ موضوع احداث خيابان را با قوانين كشور مغاير دانسته و دستور توقف آن را داده است. با اين‌كه انتشار اخبار گذر آقا نجفی در رسانه‌ها توجه عمومی را به اين طرح جلب می‌كند، اما خبرگزاری «ايمنا» كه صدا شهرداری اصفهان است، به تاريخ بهمن ۱۳۹۷ و در گفت‌وگو با شيرين طغيانی، رييس كميسيون عمران، معماری و شهرسازی شورای اسلامی شهر اصفهان از اين طرح رسما با نام «خيابان آقا نجفی» ياد می‌كند. اين خبرگزاری در ۲۴ فروردين ۱۳۹۸ با انتشار خبری به نقل از كارگر، مدير منطقه سه شهرداری اصفهان، خبر از پيشرفت ۷۰ درصدی آزادسازی اين گذر می‌دهد و در عنوان خبر از واژه «خيابان» و احداث خيابان ياد می‌كند.

اين خبر در صورتی منتشر م‌شود كه هنوز شورای عالی معماری و شهرسازی طرحي را مصوب نكرده است و علاوه بر آن، به گفته رعنايی، فعال شهری هيچ طرح مصوبی با نام «خيابان آقا نجفی» وجود ندارد و در تمام گزارش‌ها اين بستر با نام «گذر» ياد شده است، نه «خيابان». كارگر در اين خبر مدعی می‌شود: آزادسازی‌ها بر اساس طرح مصوب زير نظر كميسيون ماده پنج انجام می‌شود، به عنوان مثال چنان‌چه دو يا سه متر از يك منزل در طرح آزادسازی مسير قرار گيرد، طبق قوانين آزادسازی انجام می‌شود. اما با توجه به نامه توقف اين طرح تا شورای عالی نظری نداشته باشد، شهرداری نمی‌تواند به استناد به كميسيون ماده پنج كه مصوب سال ۹۵ است، كاری صورت دهد. همراه با اين تخلف‌ها، به تاريخ ۱۸ فروردين ۱۳۹۸ يكی از مالكان خانه در اين بافت نامه‌ای از شهرداری دريافت می‌كند كه در اين نامه عنوان می‌شود:خانه مالك «در مسير طرح خيابان حاج آقا نوری قرار گرفته و اين طرح از اولويت اجرايی برخوردار است.» با تمام اين گفته‌ها به نظر می‌رسد شهرداری اصفهان هيچ اعتنايی به اخطارها و دستورهای توقف ندارد و با اتكا به كميسيون ماده پنج در پی تخريب اين بافت و احداث خيابان است. خيابانی كه همين روزها بر سر آن يك مجتمع تجاری بزرگ در حال ساخت است.
 
احداث خيابان تير خلاص است

شهرداری مدعي است كه چون نزديك به هفتاد درصد اين طرح اجرا شده است، نمی‌توان آن را نيمه‌كاره رها كرد. يك‌سوم اين گذر در بخش جنوبی شامل كوچه بيت‌الحسين تعريض شده است. يك‌سوم بالايی هم حد فاصل خيابان حافظ تا مسجد شيخ لطف‌الله است كه خانه‌هايش را تخريب كرده‌اند، از اين گذر تنها يك‌سوم ميانی می‌ماند كه هنوز آزادسازی نشده است.

احسان رعنايی، فعال و كنشگر شهری از ديگر طرح‌هايی ياد می‌كند كه با نام ساماندهی، ضربه‌ای جبران‌ناپذير و غيرقابل‌ بازگشت به عرصه اصفهان زده‌اند: بافت جويباره، پروژه ميدان امام‌علي(ع)، احداث خيابان حكيم در غرب نقش جهان و پروژه چهارباغ.

رعنايی می‌گويد: ما با اين رفتارها در اصفهان بيگانه نيستيم، پروژه‌هايی كه به اسم بازسازی عرصه را برای سوداگری باز می‌كنند، با كوتاهی و تعلل ميراث فرهنگی استان چراغ سبز می‌گيرند و پيش می‌روند.

او به عدم جديت ميراث فرهنگی در نگهداری حريم ميراث اصفهان انتقاد می‌كند و يكی از مشكلات را در عدم ابلاغ اصلاحيه مصوبه تعيين حريم نقش جهان می‌داند.

به گفته رعنايی، اين اصلاحيه در سال ۹۵ تصويب شده اما تاكنون ابلاغ نشده است. با توجه به اين‌كه اين گذر در حريم درجه يك ثبت جهانی نقش جهان قرار دارد.

رعنايی می‌گويد: حتی اگر 99 درصد بافت تخريب شود، باز هم می‌توان با طرح‌هايي بدون حضور خيابان و اتومبيل اين منطقه را احيا كرد، اما احداث خيابان به معنا تير خلاص است و ديگر جبران‌پذير نيست.

رعنايي معتقد است كه اگر مردم با گنجينه و ثروتی كه دارند آشنا شوند، خود با چنگ و دندان از خانه‌هاي‌شان حفاظت می‌كنند. اگر آن‌ها آگاه شوند كه ثروت‌آفرينی ارزی و گردشگری اين منطقه به مراتب سودی بيشتر از عبور خيابان برايشان دارد، راضي به فروختن خانه‌های‌شان به شهرداری نمی‌شوند. اما به زعم او مديران به جا دادن اين آگاهي به مردم، به سمت توسعه بتنی و مبتنی بر خيابان‌كشی می‌روند. اين در حالی است كه مردم هم چندان رضايتی از فروش خانه‌های خود به شهرداری نداشته‌اند.

به گفته كلانتری، تا سال ۹۴ مردم به صورت توافقی خانه‌های‌شان را به شهرداری فروخته‌اند، اما طبق نامه‌هايی كه آن‌ها به امام‌جمعه يا رپيس‌جمهور وقت نوشته‌اند، چنين ذكر شده است: «ما خانه‌ها را متری هفتصد هزار تومان به شهرداری فروختيم و با همين مبلغ نتوانستيم حتی در اطراف اصفهان زمينی بخريم.» به نقل از كلانتری در سال‌های ۹۴ و ۹۵ دو مالك توانستند با شكايت به شهرداری خانه‌های خود را پس بگيرند، زيرا طبق اشتباه شهرداری در مسيريابي، خانه‌های اين دو مالك در طرح گذر نبود يا بخشی از خانه‌های‌شان در آن محدوده قرار داشت. از طرفی به نظر می‌رسد با اين‌كه اقلا ۳۰ خانه در اين محدوده به شهرداری فروخته شده، تنها يك خانه را ميراث خريده است تا آن را مرمت كند. با اين حال تا امروز آثاری از اقدام مرمتی در اين بافت به چشم نمی‌خورد.

اما مساله تنها تخريب چند خانه نيست، آن‌چه به گذر آقا نجفی ارزش می‌داد، بافت تاريخی آن بود. بافتی متشكل از تمام خانه‌ها و كوچه‌ها و پس‌كوچه‌های آن، هر پيچ‌وخم و هر ديوار و جويی در اين گذر تكه‌هايی از يك پازل وسيع بودند. اما امروز در بخش ميانی اين گذر، زباله‌ها روی هم تلنبار شده‌اند، ماشين‌ها به زور خود را در دل هم جا كرده‌اند و در ساعات شب بزم بزه در اين محله برپاست و بلاتكليفی و حضور معتادان، ساكنان اين محله را كلافه كرده است. همين بلاتكليفي و همين نامطلوب ‌بودن شرايط محله ساكنان را ناخودآگاه خسته می‌ند تا جايی كه از سر ناچاري خانه‌های خود را بفروشند و محله را ترك كنند.
 
سايه خروج از ثبت جهانی بر سر نقش جهان

نامه توقف اين طرح به دست عليرضا انيسی، معاون وقت ميراث فرهنگی سازمان ميراث‌فرهنگی، صنايع‌دستی و گردشگری و استاد دانشگاه تهران ارسال شد. انيسی اختلاط و نابسامانی در ايفا نقش‌ها را علت بروز گذرآقا نجفي‌ها می‌داند. با اين‌كه ميراث فرهنگی وظيفه سياست‌گذاری، پيگيری و نظارت بر اين طرح‌ها را به عهده دارد و اجرا چنين طرح‌هايی لزوما به عهده او نيست، اما انيسی معتقد است: «مسپوليت سياست‌گذاری، مسپوليت كمی نيست و همين مسپوليت به درستی اجرا نمی‌شود و شاهد كوتاهی هستيم.»

او با انتقاد از عملكرد شهرداری اصفهان می‌گويد: سال‌هاست از عناوين مختلفی به عنوان برچسب بازآفرينی و بهسازی استفاده و كارهايی می‌كنيم كه به هيچ عنوان در شان آن برچسب‌ها نيستند. آن‌چه امروز در بافت‌های تاريخی به دست ارگان‌های مديريت شهری رخ می‌دهد، منجربه تخريب بافت و ميراث فرهنگی می‌شود.

اما آيا احداث خيابان نقش جهان را از ثبت جهانی يونسكو خارج می‌كند؟ انيسی در پاسخ به اين سئوال با اشاره به اين‌كه اين طرح قبل از نقض قوانين جهانی، قوانين ملی و طرح‌های بالادست را نقض می‌كند به نقل از طالبيان می‌گويد: نقض اين حريم ممكن است اتفاق برج جهان‌نما را تكرار كند.» اما نگراني اصلي انيسي خروج نقش‌ جهان از ثبت جهاني نيست، او به اهميت همين اتفاق اشاره می‌كند و می‌گويد: «بزرگ‌ترين اتفاق تخريب اين بافت برای هميشه است و اين تخريب‌ها غيرقابل بازگشتند. مگر به‌ جاي تمام آثاری كه تخريب كرديم چه چيزی توانستيم بسازيم و چه جوابی در برابر اين تخريب‌ها به نسل بعد خواهيم داد؟

«خود گذر و حتی پروخالی قرارگيری خانه‌ها در كنار هم در اين گذر با ارزش است و تمام اين‌ها بايد در كنار هم حفظ شوند.» اين حرف را هادی احمدی، مدير كل دفتر حفظ و احيا بناهای تاريخی می‌گويد. احمدی صراحتا مخالفت خود و سازمان ميراث فرهنگی را با تخريب اين بافت و خيابان‌كشی اعلام و اظهار می‌كند: اين طرح نه تنها ناقض قوانين ثبت جهانی است، بلكه مخالف قوانين ملی نيز هست.

او به مخالفت مونسان، طالبيان و شخص خود با اين طرح اشاره می‌كند و می‌گويد: علاوه بر مكاتبات اداری، در اين خصوص اقدام حقوقي هم شده و شهرداری اصفهان شفاها تذكر هم گرفته است، اما به نظر میرسد حرف و عمل شهرداری اصفهان با هم نمی‌خواند.»

او از شهرداری اصفهان می‌خواهد؛ «همين چهار قران سودي را كه اين طرح برای‌شان دارد، به خاطر حفظ اصالت و اهميت اين بافت ببخشند.» با توجه به گفته‌های احمدی، خيابان‌كشی در دل بافت ‌تاريخی با هيچ قانونی در ميراث و شهرداری هماهنگ نيست. احمدی قول پيگيري اين طرح را می‌دهد.

هر تكه از بنايی كه تاريخ برایی ما برجا گذاشته آيينه‌ای است تمام قد كه می‌توانيم خود را در آن نظاره كنيم. تخريب‌های پيش‌رو قبل از هر چيز اين آيينه‌ها را خرد و پاره می‌كند و پس از اين تخريب‌ها، ديگر در قامت كدام تصوير خود را ببينيم و خود را بشناسيم. در روزگار ظل‌السلطان مفهومی به نام ميراث فرهنگی، توسعه، گردشگری، حفاظت و هيچ يك از اين واژه‌ها نبود. اما امروز كه گوش‌مان از شنيدن مكرر اين واژه‌ها پر شده است چه احترامی به معنا حقيقی اين واژگان گذاشته‌ايم. ميراث ما برای آينده و تاريخ، نه ساماندهی است و نه حفاظت. نسل آينده آرزو خواهد كرد كه ‌ای‌کاش ما دست به هيچ كاری نمي‌زديم و نه سراغ حفاظت می‌رفتيم و نه نگهداری كه شايد اگر ما دخالت نمی‌كرديم، گوشه‌های بيشتری از اين تاريخ برای آيندگان باقی می‌ماند و شايد آن‌ها با رعايت امانتداری صادقانه و خردورزی حكيمانه از اين ميراث نگهداری شايسته‌تری می‌كردند و بافت تاريخی را كه متعلق است به تك‌تك انسان‌های اين مملكت، چه آن‌ها كه امروز زنده هستند و چه آن‌ها كه هنوز به دنيا نيامده‌اند، جولانگاه بولدوزر نمی‌كردند.

هادی احمدی، مدير كل دفتر حفظ و احيا بناهای تاريخی صراحتا مخالفت خود و سازمان ميراث فرهنگی را با تخريب اين بافت و خيابان‌كشی اعلام و اظهار می‌كند: اين طرح نه تنها ناقض قوانين ثبت جهاني است، بلكه مخالف قوانين ملی نيز هست.
مرجع: اعتماد