کارشناسان و باغداران از "سیل بند" طبیعی در استان قزوین گفتند

باغستان سنتی قزوین، در سیل، از شهر حفاظت کرد/لزوم حفاظت از باغستان برای مقابله با بحران های مشابه

باغستان سنتی قزوین، در سیل، از شهر حفاظت کرد/لزوم حفاظت از باغستان برای مقابله با بحران های مشابه
سیل نوروز 98 تجربیات جدیدی را برای شهروندان مناطق مختلف ایران پدید آورد. از جمله اینکه پوشش گیاهی و جنگل و مرتع و باغ، می تواند شهرها را در برابر سیل محافظت کند. اینکه بی توجهی به طبیعت و رعایت نکردن قوانین آن، می تواند چه عوارض و حوادثی را بر سر آدمی خراب کند.
يکشنبه ۲۵ فروردين ۱۳۹۸
ساعت ۱۴:۵۰
کد مطلب: ۱۸۷۴۰
Share
اسکان نيوز- الهه موسوی: وقتی باران شدید شد دلهره سیل، همه را نگران کرد؛ اگر شهر را آب ببرد؟ اگر زندگی مردمان در آب غرق شود؟ مسوولان به فکر چاره افتادند؛ برخی از سر خیرخواهی و البته ناآشنایی با ساختار باغستان، آب را بستند و آن را به سمت "الوند" فرستادند. همین کار، عامل آبگرفتگی در الوند شد. اما بعد، باغداران با تجربه و دانش بومی، به مسوولان مشاوره دادند که آب را به سمت باغستان باز کنند. آب باز شد و باغستان تمامی آب را در خود جذب کرد. حالا تمام کسانی که تا همین چند ماه پیش نیز با اجرای طرح های توسعه ای غیرعلمی به وسیله لابی گری سیاسی خلاف حیات باغستان و در راستای تغییر کاربری آن، کار می کردند دریافتند که "باغستان سنتی قزوین"، استخری طبیعی به وسعت 2500 هکتار است که به طور متوسط، 5 مرتبه از باران های شدید بهار 98 پر شده و آب را وارد سفره های زیرزمینی کرده است.
 
این باغستان، همچنین ظرفیت پذیرش و ذخیره بیش از این مقدار آب را هم دارد. باید گفت این اتفاقی نیست که دو روزه رقم خورده باشد؛ کارشناسان می گویند خاک رسوبی این باغستان، استعداد این اندازه جذب آب و تبدیل تهدید سیل به فرصتی بی نظیر را دارد.  در واقع می توان گفت باغستان سنتی قزوین، یک سیل بند طبیعی است.
 
سیل در بسیاری از نقاط ایران زندگی مردم را برد و خسارت های میلیاردی به زمین های کشاورزی، شهرها، پل ها و جاده ها زد و در برخی نقاط نیز جان ها گرفت؛ اما یکی از شهرها توانست با استفاده از دانش بومی از آن جان سالم به در برد. این شهر قزوین بود که "باغستان سنتی"اش، مانند یک سیل بند طبیعی، بخش بزرگی از آب را مانند یک مخزن بزرگ، در خود نگه داشت و نگذاشت سیلاب، خروار بر جان آدم ها شود.
 
باغستان سنتی قزوین در سیلاب بهار سال جاری، حتی پس از این بارش های فراوان، به طور متوسط پنج بار از باران پر شده و هنوز هم ظرفیت ذخیره بیش از این مقدار آب را در خود دارد. نقش باغستان در مدیریت بارندگی شدید و پیشگیری از ورود سیل به شهر، این روزها در حالی نُمایان شده که بسیاری از مسیرهای رودخانه های فصلی قزوین در اثر توسعه شهری و به ویژه توسعه راه ها آسیب دیده، یا بسته شده و یا منحرف شده اند و راه آب بخش هایی از باغستان قطع شده است.
 
حالا کارشناسان و فعالان محیط زیست تاکید می کنند که برای تضمین حیات شهر قزوین و اراضی حاصلخیر پایین دست آن، باید درختان برپا ایستاده باغستان را دریابیم و آنها را حفظ کنیم. آنها می گویند باید از هر گونه تغییر کاربری در باغستان که در سیلاب اخیر مانند یک دژ حفاظتی برای شهر عمل کرده، پرهیز کنیم؛ حقابه آن را محترم شماریم و در احیا باغستان و حفظ دانش‌ بومی آبیاری سیلابی آن، بیش از پیش بکوشیم.
 
با توجه به بارندگی های اخیر و اعلام سازمان هواشناسی مبنی بر خطر وقوع سیل در استان قزوین که البته به موقع به سمت باغستان هدایت شد و قزوین نجات یافت، پرسش هایی را با باغداران باغستان سنتی قزوین درباره وضعیت رودخانه ها و نقش باغستان در برابر سیل و سیلاب در میان گذاشتیم. آقایان مرتضی تدین، عباس باباییان، عباس زرنگار و مصطفی حاجی کریمی باغداران قزوینی بودند که در اینباره به پرسش های اسکان پاسخ دادند.
 
یکی از این باغداران درباره "رودخانه ارنجک" یا "باراجین" گفت:« این رودخانه به تنهایی نیمه شرقی باغستان به مساحت حدود 900 هکتار را آبیاری می کند و تمام باغات حوزه این رودخانه در این چند روز، چند نوبت و بعضی تا ده نوبت، آب خورده اند.»
 
یکی دیگر از باغداران قزوین با اشاره به "رودخانه زویار" گفت:« در رودخانه زویار هم که بخشی از غرب باغستان را آبیاری می کند، وضعیت مشابهی اتفاق افتاد. باغات آب خوردند اما برای ممانعت از جاری شدن سیل در شهر تنها 1 سوم آب، به سمت باغات حاشیه نسیم شمال فرستاده شده است و بقیه را به سمت پل های کارخانه شیشه روانه کرده اند.»
 
او تاکید کرد:« خروجی پل ها، ظرفیت این میزان آب را ندارند و این امر برای کارخانه شیشه و باغات همجوار خطرساز بود.»
 
 آقای عباس زرنگار که مجموعه باغاتش کنار کارخانه شیشه است گفت: «تلاش کردیم آب را پخش کنیم؛ باغ های آبخور از رودخانه زویار سمت نسیم شمال، ظرفیت پذیرش این آب را دارند و حیف است این آب حرام شود.»
 
یکی دیگر از این باغداران افزود:« طبق مشاهدات ما، تمامی باغ های محل های مشروب از این رودخانه نیز آب خورده اند؛ اما هیچ سیلی جاری نشده است.»
 
او درباره "رودخانه دلیچای" نیز گفت:« هنوز تعدادی از باغ های آبخور از این رودخانه منتظر آب هستند. این رودخانه به دلیل مشکلات بالادست و بستر رودخانه و علیرغم اقداماتی که طی سال های اخیر انجام شده، کم آب تر است. در مواقع وقوع سیلاب، آب اضافی به سمت باغستان نمی آید و سال هاست که صحبت این هست که در این باره فکری شود و طراحی مناسبی صورت گیرد. ظاهرا به ابتکار "سازمان طرح آبیاری"، سازه ای برای مدیریت این موضوع و بهره بردن باغستان از آب در مواقع سیل، درحال انجام است.»
 
مسیر آب را بسته اند
 
نقش باغستان در مدیریت بارندگی شدید و پیشگیری از ورود سیل به شهر، این روزها در حالی به همگان اثبات شده است که بسیاری از مسیرهای رودخانه های فصلی قزوین، در اثر توسعه نامتوازن شهری و به ویژه توسعه راه ها، آسیب دیده، یا بسته شده و یا منحرف شده اند و راه آب بخش هایی از باغستان قطع شده است.
 
مجموع این اطلاعات به معنای آن است که باغستان سنتی قزوین، استخری طبیعی به وسعت 2500 هکتار است که به طور متوسط، 5 مرتبه از باران های شدید بهار 98 پر شده و آب را وارد سفره های زیرزمینی کرده است. این باغستان، همچنان ظرفیت پذیرش و ذخیره بیش از این مقدار آب را هم دارد. این اتفاقی نیست که دو روزه رقم خورده باشد. کارشناسان می گویند خاک رسوبی باغستان استعداد این اندازه جذب آب و تبدیل تهدید سیل به فرصتی بی نظیر را دارد.  در واقع می توان گفت باغستان سنتی قزوین، یک سیل بند طبیعی است.
 
مدیریت سیلاب
 
مریم شهبازی عضو هیات علمی پژوهشکده بیوتکنولوژی ایران و عضو هیات مدیره "انجمن توسعه حیات شهر" قزوین در اینباره به اسکان می گوید:« باغستان سنتی قزوین، الگوی حیات زیست محور یک شهر و مدیریت سیلاب در آن است.»
 
او می افزاید:« در این نخستین روزهای سال که شاهد حادثه سیل در جای جای سرزمین بی تاب ایران هستیم به جاست برای قدرشناسی از "باغستان سنتی قزوین و به حرمت باغداران ارجمند آن سرتعظیم فرود آوریم.»
 
شهبازی تاکید کرد:« شهر قزوین در کوهپایه البرز بر روی مخروط افکنه ای بناشده که بر اثر سیلاب پدیدآمده و آبستن وقوع سیل است. باغستان سنتی با مساحت کنونی 2500 هکتار که شهر را چون مادری در آغوش گرفته، بیش از هزار سال پیش بر اساس خِرَد و تدبیر مردمان این سرزمین برای مهار سیل و پخش سیلاب ایجاد شد و یک تهدید بزرگ را به فرصتی با ارزش بدل کرد.»
 
عضو هیات مدیره "انجمن توسعه حیات شهر" قزوین همچنین گفت:« این باغات بی حصار به بالاترین اعتبار به عنوان یک آبخوان بزرگ، با ذخیره آب در کرت های وسیع و با به غنیمت گرفتن خاک با ارزش آبرفتی، آب آبیاری درختان شکوهمند چند صد ساله بادام و پسته را تامین می کنند، سفره های آب زیرزمینی پایین دست را تغذیه می کنند و به کمک شاخسارهای درختانش، بادهای مه و راز و ریزگردها را مهار می کنند.»
 
او افزود:« باغستان سنتی قزوین در بهار سال جاری حتی پس از این بارش های فراوان، به طور متوسط پنج بار از باران پر شده و هنوز ظرفیت ذخیره بیش از این مقدار را هم دارد.»
 
این فعال محیط زیست با اشاره به رخ داد سیل در دیگر نقاط کشور گفت:« بیایید این روزهای تلخ و پرحادثه سیل در میهن عزیزمان را به خاطر بسپاریم و برای تضمین حیات شهر قزوین و اراضی حاصلخیر پایین دست آن، درختان برپا ایستاده باغستان را دریابیم. بیایید هرگونه تغییر کاربری در باغستان، این دژ حفاطتی شهر را نپسندیم، حقابه آن را محترم شماریم و در احیا باغستان و حفظ دانش‌ بومی آبیاری سیلابی آن بیش از پیش بکوشیم.»
 
شهبازی ضمن قدردانی از تلاش های مجموعه مدیریت شهری قزوین که در این روزهای حادثه خیز و بحرانی در کنار مردم و برای حفاظت شهر در برابر سیل همت بسیار بکار بستند گفت:« می خواهیم با حفظ باغستان و احیای بخش های آسیب دیده آن، از شهر و شهروندان آن محافظت کنیم. بی شک مدیریت بحران از این نقطه آغاز می شود.»
 
حفاظت از باغستان

شکوه کرمانشاهانی دبیر "انجمن حیات شهر" قزوین نیز در این باره با اشاره به آمار و ارقام به دست آمده می گوید: برای اینکه بدانیم در شرایط سیل دقیقا چه اتفاقی می افتد، بد نیست نگاهی به آمار و ارقام آب در باغستان بیاندازیم.  طبق آخرین آمار سازمان آب منطقه ای استان قزوین، با اندازه گیری دقیق دبی رودخانه های فصلی، میزان آب ورودی به رودخانه های فصلی در سال، بیش از 40 میلیون متر مکعب است که البته در سال های گذشته، 50 و 51 میلیون مترمکعب هم ذکر شده است.
 
 
او می افزاید: باغستان در شرایطی که زخم نخورده بود تمام این آب را برای آبیاری دریافت می کرد. در دهه های اخیر از طرفی بخشی از باغستان تخریب شده است و از طرف دیگر احداث راه و جاده مسیر رودخانه ها را در بعضی نقاط منحرف کرده و راه آب بخشی از باغات باغستان قع شده است.
 
این فعال محیط زیست تاکید کرد: امسال اما سیل روزهای ابتدای بهار با توجه به توپولوژي منطقه و قرارگیری شهر در مسیر سیلاب، می توانست خرابی های بسیاری را در قزوین به بار آورد. باغستان اما در این شرایط نیز به مدد شهر آمد و کارکرد خود به عنوان "سیل بند" را به نمایش گذاشت و هوشمندی تاریخی طراحان آن را به رخ کشید.
 
کرمانشاهانی افزود: اگر باغستان نبود سیل به قزوین و الوند آسیب جدی می زد و مصیبتی را به مصیبت های این روزها می افزود. باغستان اما پذیرای این آب بود. باغات گاهی تا ۱۰ بار از آب پر شدند و به خاطر ساختار آبرفتی خاک باغستان، تا 10 بار پذیرای آب شدند و برای نجات شهر هنوز می توانستند پذیرای آب بیشتری باشند.
 
دبیر "انجمن حیات شهر"قزوین افزود: اگر این رقم را مبنای محاسبه قرار بدهیم باغستان در شرایط دست نخورده خود، قادر به دریافت ٥۰۰ میلیون مترمکعب آب سیلاب و در شرایط حاضر ٣۰۰ میلیون مترمکعب است.
 
کرمانشاهانی با اشاره به اینکه آب بعد از ورود به باغستان و عبور از باغ به باغ دیگر به سمت دشت هدایت شده و هجوم تخریبی آن مهار می شود تاکید کرد: این ارقام وقتی خود را بیشتر می نمایانند که نگاهی به حجم سد طالقان که در حدود ٤٢۰ میلیون مترمکعب است بیاندازیم.
 
این فعال محیط زیشت قزوین هشدار داد: ساخت و ساز در باغستان سنتی قزوین، نه تنها فرصت مدیریت و در واقع تولید آب توسط باغستان را از شهر می گیرد بلکه پروژه ای مانند رینگ ماشین روی شهر در طرح جامع ترافیک، به کل، پیوند شهر و باغستان را قطع می کند و شهر را در معرض تهدیدی جدی حتی در سیلی خیلی ضعیف تر از بهار امسال قرار خواهد داد.
 
سیل و مقابله با بیابانزایی
 
کارشناسان بر این باورند که "باغستان سنتی قزوین" با دیگر باغ های اطراف شهرها تفاوت دارد. این منطقه صرفا فضای سبز به شمار نمی آید؛ به ویژه با شرایط بسیار خطرناکی که پیش از وقوع سیل، درباره پیشروی بیابان در قزوین پیش بینی شده بود. بر اساس آمارهای رسمی در حدود 90 هزارهکتار اراضی بیابانی تثبیت نشده در استان قزوین وجود دارد که تنها 11 هزارهکتار از آنها تثبیت شده هستند. بر این اساس باغستان قزوین تنها یک فضای سبز معمولی نیست؛ بلکه این پیکره ۲۵۰۰ هکتاری دارای نظام مدیریت یکپارچه باغبانی و آبیاری اصولی و منسجمی است که به دلیل قدیمی و منحصر به فرد بودن، اهمیت فرهنگی و تاریخی دارد. حالا سیل اخیر، ارزش دیگری از این باغستان را برای شهروندان و مسوولان نمایان کرده است؛ قدرت آب گیری فوق العاده و جذب آبی که اگر باغستان نبود مانند دیگر استان ها راهی شهر و خانه های مردم می شد. آیا نباید این سیل گیر طبیعی را حفظ کرد و سیاست های توسعه شهری را بر مبنای حفاظت از آن، برنامه ریزی،  طراحی و اجرا کرد؟!
 

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط “اسکان نیوز” در سایت منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیرمرتبط باشد منتشر نخواهد شد.