خاک گلستان فرسوده می‌شود

خاک گلستان فرسوده می‌شود
فرسایش خاک به عنوان پدیده نگران ‌کننده طبیعی و محیط زیستی سال‌های اخیر گلستان، در نتیجه گستره تخریب‌های انسانی و تقویت عوامل طبیعی، آرام و بی‌سروصدا موجب فرسودگی و از بین رفتگی مداوم خاک شده و در حال تبدیل شدن به چالش جدی این استان است.
چهارشنبه ۲۰ آذر ۱۳۹۸
ساعت ۱۴:۱۳
کد مطلب: ۲۴۴۳۷
Share
اسکان نيوز: جنگل‌زدایی، چرا بی‌رویه و تغییر کاربری از جمله عوامل انسانی و بارندگی شدید، وجود شیب تند در نواحی کوهستانی، فقر پوشش گیاهی و خشک بودن خاک از جمله عوامل طبیعی پدید آورنده فرسایش خاک است که باعث کاهش پوشش گیاهی طبیعی در اراضی شده و علاوه بر سبب افزایش رواناب سطحی و فرسایش خاک، به از بین رفتن کیفیت خاک و در نتیجه کاهش بهره‌وری منجر می‌شود.

فرسایش خاک در بیشتر مناطق جهان در دهه‌های اخیر به دلیل فشار جمعیت بر منابع محدود که منجربه افزایش و استفاده مداوم از زمین کشاورزی شده، شتاب بیشتری گرفته است.
 
از بین رفتن سالانه میلیون‌ها تن خاک از مراتع و مزارع ایران واقعیت تلخی است که از فقر پوشش گیاهی و فرسایش عاید کشور می‌شود و برآورد شده که از ۱۶۵ میلیون هکتار گستره کشور، ۱۲۵ میلیون هکتار آن زیر تاثیر انواع فرسایش با شدت‌های مختلف است.

 کارشناسان از جمله عوامل دخیل در پیدایش پیشروی بیابان‌ها، فروسایی و فرسایش زمین در نواحی خشک، نیمه خشک و مناطق نیمه مرطوب استان گلستان را فعالیت‌های انسانی و تغییرات آب و هوا می دانند که تنها راه حل موثر رفع آسیب‌های آن، اجرا طرح‌های پیشگیرانه و شتاب بخشی به پروژه‌های در حال ساخت این بخش است.

این استان شمالی با اقلیم معتدل مدیترانه‌ای، دارای سطحی معادل یک میلیون و ۳۳۵ هزار هکتار عرصه منابع طبیعی شامل ۸۶۲ هزار هکتار مرتع در نوار شمالی، ۴۵۲ هزار هکتار جنگل در نوار جنوبی و ۲۱هزار هکتار اراضی ساحلی دریای خزر است که حدود ۳۳۰ هزار هکتار از مراتع نوار مرزی این استان به دلیل خشکسالی‌های متوالی و پایین بودن نزولات جوی و نزدیکی به بیابان قره قوم ترکمنستان و ضعف پوشش گیاهی در معرض بیابانی شدن شدید قرار گرفته است.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان می‌گوید: وضعیت فرسایش و رسوب سالانه در این استان، در غرب گلستان هشت تن در هکتار و در شرق استان به ویژه در شهرستان مراوه تپه ۳۵ تن در هکتار است.

کارشناس ارشد دفتر معاونت آب و خاک وزارت جهادکشاورزی چند روز قبل به ایرنا گفته بود: میزان فرسایش خاک در ایران ۱۶.۷ تن در هکتار و چهار برابر میانگین جهان است.

وی همچنین مهمترین عوامل انسانی در تخریب خاک در گلستان را بهره برداری نادرست از اراضی زراعی و به طور خاص رعایت نکردن قانون استرداد (الزام خروج محصول نهایی از اراضی) کاهش مواد آلی به دلیل آتش زدن بقایای گیاهی، کاهش ظرفیت ذخیره رطوبت خاک، کاهش حاصلخیزی، بهره‌برداری بی‌رویه از سفره آب زیرزمینی که منجربه شوری آب و در نهایت شوری خاک می‌شود و شخم زدن اراضی در جهت شیب عنوان کرد.

قزل سفلو به نتایج محاسبه مقدار فرسایش در اراضی شیب دار گلستان اشاره کرد و گفت: نتایج مطالعات نشان می‌دهد که تبدیل اراضی زراعی شیب دار به باغ مقدار فرسایش را تا ۲.۵ برابر کاهش می‌دهد.

به گفته وی در استان گلستان ۱۱۰ هزار هکتار اراضی شیب دار برای اصلاح وجود دارد که برنامه‌ریزی و پیش بینی اعتبار برای اصلاح و تبدیل آن به باغ در دستور کار است.

طبق آمار سازمان جهادکشاورزی گلستان، تا پایان سال قبل از ۱۱۰ هزار هکتار اراضی شیب‌دار و کم بازده مستعد ایجاد باغ در نوار جنوبی گلستان از بندرگز تا مراوه تپه در ۲۲ هزار هکتار باغ مثمر و غیر مثمر ایجاد شد.

طرح تبدیل اراضی شیبدار استان گلستان به باغ بعد از وقوع سیلاب‌ سال ۱۳۸۰ در راستا مدیریت روان آب و کاهش سیل گلستان در دستور کار قرار گرفت و از سال ۸۱ هم عملیات آن آغاز شد که قرار بود سالانه ۴ هزار و ۲۰۰ هکتار به وسعت این باغات افزوده شود اما کمبود اعتبار مانع از اجرای کامل این برنامه شد.

رئیس سازمان جهاد کشاورزی گلستان معتقد است: گلستان حدود ۷۵ هزار هکتار اراضی شیب‌دار مستعد ایجاد و توسعه باغ از جمله زیتون دارد که با توجه به شرایط فرسایش خاک اراضی شیب دار، شتاب دادن کشت و توسعه باغبانی به ویژه محصولاتی همچون زیتون و گیاهان دارویی به صورت ترکیبی می‌تواند در حفظ خاک و آب موثر بوده و به اقتصاد ساکنان مناطق پیرامون اراضی شیب دار نیز کمک کند.

به گفته مختار مهاجر، کشت هدفمند درختان در اراضی شیب‌دار برای توسعه پایدار و همچنین حفظ خاک موثر بوده و درآمد بهره‌برداران را به چند برابر افزایش خواهد داد.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان در ادامه به وجود کالی (خندق) در شرق استان هم اشاره کرد و گفت: برای مقابله با این پدیده، متناسب با اعتبار موجود طرح‌های عمرانی و ایجاد پوشش گیاهی اجرا می‌شود.

ایجاد کالی یا خندق پدیده جدیدی در جغرافیا استان گلستان نیست ولی  دست‌به‌دست هم دادن عوامل طبیعی و عملکرد نادرست انسان در محیط زیست، اثر مخرب آن را در این دیار شتاب بخشیده است.



زمان آغاز این مدل از فرسایش نامشخص و بخشی از رخدادهای طبیعی زمین است اما دخالت بی‌اندازه در طبیعت و دست‌درازی به آن با تغییر پوشش گیاهی بر تعداد خندق‌های استان گلستان افزوده است.

فرسایش خندقی از جمله انواع فرسایش آبی و تشدید شونده ای است که بروز و گسترش آن موجب تغییرهای بارز در زمین و پسرفت زمین‌ها می‌شود.

در میان فرآیندهای مختلف تخریب زمین، فرسایش خاک بزرگ ترین تهدید برای حفاظت از خاک و آب به حساب می‌آید.

خندق‌ها کانال عمیقی در جهت شیب هستند که به طور عمومی به وسیله روان آب به وجود می آیند و اغلب جریان دایمی ندارند و به عواملی مانند زمین شناسی، خاک، اقلیم، پوشش گیاهی و پستی و بلندی بستگی دارند.

این فرسایش در اثر حمل خاک توسط آب‌های جاری و ایجاد آب‌راهه‌ها در اثر شدت جریان آب ایجاد می‌شود که در این فرسایش کانال‌های عبور آب بزرگ‌تر از فرسایش شیاری بوده و قادر است تا ۵۰ برابر رسوب بیشتر تولید کند.  

کارشناسان حوزه منابع طبیعی و آبخیزداری در گلستان معتقدند: در شکل‌گیری و گسترش فرسایش خندقی در این استان عوامل شیب، متوسط ارتفاع، بارندگی سالانه، جهت دامنه‌ها، نوع واحد سنگی، نوع خاک، تراکم و نوع گیاهی و کاربری اراضی بسیار موثر است.

کارشناس آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان می‌گوید: بیش از دو هزار و ۴۰۰ خندق کوچک و بزرگ در مناطق شمال و شرق استان وجود دارد که  طول برخی از این خندق‌ها بیش از ۲۰۰ متر و عمق بیش از۲۰ متر می‌رسد و همچنان در حال گسترش و افزایش هستند.

محمد عباسی افزود: حذف پوشش گیاهی، تعلیف بیش از اندازه در مراتع، جنگل‌زدایی و شخم اراضی شیب‌دار در جهت شیب با کمک به کانالیزه شدن جریان آب از جمله عوامل انسانی تشدیدکننده ایجاد و گسترش خندق‌ها هستند که می‌تواند موجب جاری شدن بیشتر روان آب بیشتر، شست‌وشو خاک‌های مستعد و در نتیجه بسترسازی برای ایجاد خندق‌ها شود.

وی گفت: اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان از سال‌های گذشته و با هدف کاهش این خسارت‌ها اقدام به ایجاد بندهای خاکی به عنوان موثرترین عامل جلوگیری از حرکت و رشد خندق‌ها در مناطق گوناگون استان کرد که نتایج مثبت حاصل از آن به افزایش بازدهی زمین‌ها و اراضی کشاورزی منجر شد.

وی اضافه کرد: حدود یک سوم از گستره استان گلستان برابر ۷۰۰ هزار هکتار به دلیل شرایط طبیعی و تخریب‌های انسانی صورت گرفته در طبیعت ظرفیت ایجاد خندق را دارد که با اجرا طرح‌های پیشگیرانه مانند بوته‌کاری و مقاومت‌سازی خاک با توسعه پوشش گیاهی تلاش می‌کنیم این آسیب به حداقل برسد.

به گفته عباسی در کنار احداث بندهای خاکی در گلستان برای مهار خندق‌ها، کار بوته‌کاری و توسعه پوشش گیاهی در مناطق بالادستی هم در اولویت برنامه های این اداره کل قرار دارد و توسعه آن می تواند منجر به تثبیت هرچه بیشتر خاک و کاهش امکان ایجاد خندق‌ها در پایین دست شود.

قزل سفلو مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان بر انجام اقدامات بیولوژیک برای ممانعت از فرسایش خاک در مناطق درگیر استان بر سرمایه‌گذاری بیش از گذشته در اجرا طرح‌های موثر از جمله یونجه کاری در اراضی شیب‌دار و جنگل‌کاری تاکید کرد.

گفته می‌شود حدود ۳۳۰ هزار هکتار از اراضی زراعی و منابع طبیعی بویژه در شمال استان گلستان به دلیل کمی بارش سالانه، از بین رفتن پوشش گیاهی، نداشتن مدیریت در مصرف درست آب بویژه در بخش کشاورزی، فقر مراتع، قطع بی‌رویه درختان و مجاورت با صحرا «قره قوم» کشور ترکمنستان در معرض خطر بیابانی شدن قرار دارد.

به گفته قزل سفلو، ایجاد مرتع خصوصی در گنبدکاووس، اجرا طرح‌های ذخیره نزولات در مراتع در شمال استان و اجرا بوته کاری در مراتع شمال استان بسیار ضروری است که اجرای آن توسط این اداره کل در دست پیگیری است.

قزل سفلو به برنامه‌های این اداره کل در حوزه آبخیزداری، جنگلکاری و مقابله با بیابانزایی اشاره کرد و افزود: از محل اعتبارات صندوق توسعه ملی و پروژه‌های مصوبه سفر هیات دولت به استان برای این بخش‌ها حدود ۴۷۵ میلیارد و ۵۰۰ میلیون ریال اعتبار مصوب شده که از ابتدا امسال در اختیار این اداره قرار گرفته و در اجرا طرح‌های اولویت دار هزینه می‌شود.

وی اضافه کرد: اجرا طرح‌های آبخیزداری در ۱۵ حوضه آبخیز و در ۱۲ شهرستان با هدف کاهش خسارت سیل، کاهش فرسایش و رسوب و تغذیه سفره‌های زیرزمینی، عملیات ذخیره نزولات، کپه کاری و بذرکاری در سطح ۲ هزار و ۵۰۰ هکتار با هدف افزایش تولید علوفه و کاهش فرسایش و رسوب، بوته‌کاری در ۲ هزارهکتار برای مقابله با بیابان‌زایی و افزایش تولید علوفه به میزان چهار برابر، عملیات جنگلکاری در ۷۵۰ هکتار و کاشت نهال‌های مثمر با هدف اصلاح کاربری زمین‌های شیب‌دار زراعی و زراعت چوب در ۷۰۰ هکتار از عرصه‌های ملی و مستثنیات از جمله برنامه‌های مهم سال جاری این اداره کل برای مقابله با فرسایش خاک و بیابان‌زایی است.




اجرا طرح‌های آبخیزداری در ۱۵ حوضه آبخیز و در ۱۲ شهرستان گلستان با هدف کاهش خسارت سیل، کاهش فرسایش و رسوب و تغذیه سفره‌های زیر زمینی در حال اجرا است.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان گفت: امسال در سه ایستگاه تولید نهال مرتعی این استان، حدود یک میلیون و ۷۰۰ هزار اصله نهال برای مقابله با بیابان زایی و فرسایش خاک و اصلاح و احیای مراتع تولید شده که در کاشت آن  در عرصه‌های در معرض بیابانی شدن آغاز شد.

وی اضافه کرد: علاوه بر این، یک میلیون اصله نهال از گونه‌های پهن برگ جنگلی، سوزنی برگ، فضای سبز و زراعت چوب هم در ایستگاه تولید نهال قرق گرگان به عنوان بزرگترین نهالستان‌های کشور تولید شده که در عرصه‌های در نظر گرفته شده کاشته خواهد شد.

استاندار گلستان هم با اشاره به تهدیدات و آسیب‌پذیری ناشی از فرسایش منابع خاک در این استان، گفت: ارتقا بهره‌وری و حفظ خاک در استان نیازمند تقویت راهکارهای حفاظت مطابق با آخرین یافته‌های علمی است.

هادی حق‌شناس افزود: مشکلات حوزه حفاظت از خاک مشهود است ولی باید بر مبنا مطالعات و تحقیقات پژوهشگران برای حل این موضوع و مشکلات آن به دنبال راه‌حل‌ علمی بود.

وی با اشاره به وجود منابع خاک لس (فروریزشی) در گلستان گفت: وجود این بستر، امکان اجرا طرح‌های تحقیقاتی ملی و بین‌المللی را فراهم می‌کند و بدون شک اجرا طرح‌های تحقیقاتی مشترک با نهادهای علمی علاوه بر بازکردن گره از مشکلات استان، در تعامل علمی و بین‌المللی نیز موثر خواهد بود.

استاندار گلستان با اشاره به ضرورت مدیریت صحیح بارش باران به ویژه در مناطق بالادستی، گفت: اجرا طرح‌های آبخیزداری بر اساس ظرفیت هر منطقه کمک بزرگی به حفظ خاک و جلوگیری از بحران‌هایی مانند سیل خواهد کرد.

علی نجفی‌نژاد، رئیس دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان هم بر لزوم حفظ خاک و اهمیت آن در توسعه استان اشاره کرد و گفت: پژوهشکده لس برای انجام طرح های پژوهشی در زمینه خاک در این دانشگاه تشکیل و راه‌اندازی می‌شود.

به گفته کارشناسان بیش از ۹۰ درصد مساحت گلستان را خاک لس تشکیل می‌دهد و لازم است با اتخاذ سیاست‌های هدفمند بهره‌وری از آن را افزایش داد.

حمایت بیش از گذشته دستگاه‌های مرتبط در اجرا طرح‌های آبخیزداری در شمال و جنوب استان گلستان، اصلاح و احیا مراتع، توسعه طرح‌های جنگلکاری، زراعت چوب، مقابله با بیایان‌زایی، جلوگیری از فرسایش خاک‌های لسی و تبدیل اراضی شیبدار به باغ‌های مثمر و غیرمثمر نیاز می‌تواند بخش عمده نگرانی از آثار زیانبار این پدیده طبیعی را تا حد زیادی کاهش دهد.
 
مرجع: ایرنا

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط “اسکان نیوز” در سایت منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیرمرتبط باشد منتشر نخواهد شد.