اما و اگرهای سدسازی در شمال

اما و اگرهای سدسازی در شمال
ساختن سد برای جمع آوری آب‌های سطحی و مدیریت روان‌آب‌ها در حالی یکی از روش‌های پرطرفدار مدیریت آب در ایران محسوب می‌شود که بسیاری از کارشناسان با این روش مخالفند و معتقدند که گسترش سدسازی در مناطقی مانند شمال ایران، در درازمدت آسیب‌های متعددی خواهد داشت.
سه شنبه ۷ اسفند ۱۳۹۷
ساعت ۱۰:۳۲
کد مطلب: ۱۷۸۰۹
Share
اسکان نيوز: سدسازی را نه به طور کامل می‌توان نفی کرد و نه می‌توان گفت که امری کاملا مثبت است، بویژه وقتی که بحث سدسازی برای مناطق شمالی ایران و استانی مانند مازندران که محیط زیست حساس و شکننده‌ای دارد مطرح می‌شود.

در مازندران چند پروژه بزرگ سدسازی طی چند دهه اخیر تعریف شده است. سد البرز نخستین سد بزرگی است که در مازندران ایجاد شده است. سد گلورد هم در شرق مازندران سال گذشته آبگیری شد و سد بزرگ هراز هم در حال ساخت است تا نیاز آبی مناطق پایین دست را تأمین کند.

علاوه بر این سدها، برای مدیریت منابع آبی مازندران، 10 سد دیگر نیز در اندازه‌های مختلف تعریف شده که طبق برنامه‌ها باید تا سال 1425 به بهره‌برداری برسند. با بهره‌برداری از این سدها، میزان مهار آب‌های سطحی در مازندران به 38 درصد می‌رسد.

 هزینه‌‌های سدسازی

به هر حال سدسازی بخش قابل توجهی از آب‌های سطحی را مهار می‌کند؛ پس دلیل مخالفت برخی فعالان محیط زیست با سدسازی یا فاصله گرفتن کشورهای توسعه یافته با سدسازی چیست؟ چرا از حدود 2 دهه پیش تا کنون یک نهاد بین‌المللی برای بررسی آسیب‌های سدسازی در دنیا تشکیل شد و با عنوان ' کمیسیون جهانی سدها World Commision on Dams ' با نام مخفف ' دبلیو سی دی WCD ' در حال پیگیری این موضوع در مناطق مختلف دنیاست؟

نتیجه یافته‌های این کمیسیون جهانی نشان داد که با وجود ایفای نقش سدها در توسعه جوامع، هزینه‌های زیاد و گاهی غیرضروری نیز در بخش‌های اجتماعی، محیط زیستی و طبیعی ایجاد شده است.

امروز مخالفان سدسازی چند دلیل را مطرح می‌کنند. تخریب بخش‌هایی از محیط زیست، تغییر اقلیم و حتی پوشش گیاهی در مناطق پیرامونی سد و دریاچه پشت آن، جابه‌جایی و مهاجرت اجباری و برخی مسائل فنی دلایل اصلی این مخالفت هستند.

بخشی از استدلال این کارشناسان در استانی مانند مازندران دارای مصداق است. برای نمونه با آبگیری هر سد در منطقه‌ای مانند مازندران، بخش زیادی از جنگل‌ها باید تخریب شود و زیر آب برود. یا ایجاد دریاچه پشت سد، به دلیل نفوذ آب به لایه‌های زمین در شعاعی مشخص و همچنین افزایش رطوبت و میزان شرجی مناطق اطراف، اقلیم آن منطقه را تغییر می‌دهد.

در این مورد می‌توان به تغییر آب و هوای مناطق کوهستانی سوادکوه مانند آلاشت در بهار و تابستان پس از آبگیری سد البرز طی سال‌های اخیر اشاره کرد. مناطقی که تابستان‌های خشک و خنکی داشتند، چند سال است که با افزایش دما هوا، به خاطر بالا رفتن رطوبت ناشی از تبخیر آب دریاچه سد لفور، مانند مناطق پایین دست شرجی و رطوبتی شده‌اند.

مهاجرت هم بخش جدایی‌ناپذیر ساخت سد در مناطقی مانند مازندران است. با ساخت سدهای البرز و گلورد روستاهای متعددی به زیر آب رفتند و ساکنان این روستاها ناچار به مهاجرت شدند. طبیعتا مهاجرت امری پیامددار است و نمی‌توان از چالش‌های آن چشم پوشید.

بررسی‌های کمیسیون جهانی سدها در سال 2000 نشان می داد که ساخت سدها در نقاط مختلف دنیا، سبب مهاجرت اجباری حدود 40 تا 80 میلیون نفر شد.

فرصت‌های پشت سد

با این حال سدسازی با هدف تامین نیاز آبی بویژه در بخش کشاورزی، همچنان مورد توجه مسئولان و برنامه ریزان قرار دارد و برای آن اعتبارات کلانی در نظر گرفته می‌شود. حتی مسئولان این حوزه به پیامدهای مثبت سدسازی مانند اشتغالزایی و تبدیل شدن به جاذبه گردشگری به عنوان فرصت‌سازی‌های سدسازی علاوه بر تامین آب نظر دارند.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای مازندران مخالف منسوخ شدن سدسازی در دنیاست و اعتقاد دارد که سدها در مجموع سودشان بیشتر از زیانی است که ممکن است داشته باشند.

محمدابراهیم یخکشی بر این باور است که سد بخشی اثرگذار در مدیریت منابع آب است و این که اجرا آن پیامدهایی هم به دنبال داشته باشد طبیعی است.

وی درباره منسوخ شدن سدسازی در دنیا، گفت: این طور نیست که بگوییم در کشورهای توسعه یافته سد نمی‌سازند، اما آن‌ها سدهای بد یا سدهایی که پیامد زیست محیطی دارند، نمی‌سازند. یا وقتی که سدی فرسوده شده باشد شاید ناچار به حذف آن شوند.

مدیرعامل آب منطقه‌ای مازندران اظهار کرد: تاثیرات اقلیمی ساخت سدها در مقابل سودی که برای محیط زیست و منطقه دارند اندک است.

چراییِ مناسب نبودن سدهای بزرگ

اما این نگرش مورد تایید کارشناسان نیست. به عبارت بهتر، کارشناسان موافق با ساخت سد، شکل دیگری از ذخیره‌سازی آب در سازه‌های انسان ساخت را برای مناطق شمالی ایران و استانی مانند مازندران تایید می‌کنند که همان سازه‌های بومی یا آب‌بندان‌ها هستند.

بابک مومنی، پژوهشگر حوزه منابع آبی و سازه‌های مرتبط با آب معتقد است که مناطق شمالی ایران به دلیل مجاورت با دریای خزر و وجود رشته کوه طولانی البرز در امتداد آن از میانگین بارندگی بیشتری نسبت به سایر نقاط کشور برخوردار بوده و منابع آبی قابل استحصال در صورت مدیریت درست به راحتی پاسخگو کل نیازهای آبی در بخش‌های کشاورزی، صنعت و آشامیدنی است.

استادیار دانشگاه پیام نور مازندران با بیان این‌که برای ذخیره آب‌های سطحی نباید به سمت ساخت سدهای مخزنی بزرگ حرت کنیم، گفت: استفاده از پیکره‌‌های بزرگ مقیاسی در ابعاد سدهای مخزنی امروز چه بر حسب تجربیات جهانی و چه بر مبنا چالش‌های که در مناطقی مثل دریاچه ارومیه و دریاچه‌‌ها و تالاب ‌های داخلی نظیر هامون، هورالعظیم، سرشاخه‌‌های زاینده ‌رود و نظیر آن‌ها به وجود آمده، محل تردید است.

وی که دانش آموخته مقطع دکترا علوم و مهندسی آب در گرایش سازه‌های آبی است، از دیدگاهی فنی هم ساخت سدهای مخزنی بزرگ در مازندران را نادرست می‌داند.

مومنی معتقد است که اگر با همه مخاطرات و بحران‌ های اجتماعی، زیست محیطی و نابودی ذخایر غنی ژنتیکی گیاهی و جانوری، ساخت سدها را به ‌عنوان یک راهکار حل بحران تامین منابع آبی بپذیریم، به دلیل شرایط خاص ساختار زمین ‌شناسی، زمین‌های شمال کشور به گونه ‌ای است که مهار آب‌های سطحی از طریق ساخت سدهای مخزنی با محدودیت‌های جدی مواجه است.

وی افزود: ما در مناطق شمالی، به سه دلیل فنی نمی‌توانیم روی ساخت سدها متمرکز شویم؛ نخست این که به خاطر نوع سازندهای ساختمانی فرصت نفوذ کمتری برای نزولات جوی فراهم می‌ شود. دوم این که در بخش‌هایی از مناطق بالادست که ظرفیت هیدرولوژیکی مناسبی وجود دارد، با کمبود تکیه‌گاه‌های لازم برای ساخت سدهای مخزنی مواجه است. دلیل سوم هم پراکندگی الگو بارش‌ها در این ناحیه است به این معنی که اغلب بارش ‌ها در دشت اتفاق می ‌افتد و به دلیل کوتاه بودن طول رودخانه ‌ها در این منطقه ساخت سدهای بزرگ مقیاس خاکی هم با محدودیت‌های جدی مواجه است.

استادیار دانشگاه پیام نور مازندران بهترین گزینه برای ذخیره و مدیریت منابع آبی سطحی در استان‌های شمالی و بویژه مازندران را سازه‌های بومی دانست و گفت: با توجه به مسائل عنوان شده، آب بندان به عنوان یک سازه بومی ذخیره‌‌سازی آب، می‌تواند نقش ویژه ‌ای در آبیاری مستقل و تکمیلی زمین‌‌های جلگه‌ای شمال کشور داشته باشد، سازه‌ای که هم نیاز آبی را تامین می‌کند و هم می‌تواند برای پرورش ماهی و فعالیت‌های گردشگری مورد استفاده قرار گیرد.

چالش دیگری که این کارشناس مدیریت منابع آبی به آن اشاره دارد، هزینه بر بودن انتقال آب از سدهای مخزنی بزرگ به مناطق پایین دست است. در حالی که تقویت آب‌بندان‌های موجود که افزون بر 800 قطعه آن در مازندران وجود دارد و ساخت بندها و سدهای کوچک در مناطق مختلف، با هزینه‌ای بسیار کمتر از ساخت سدهای بزرگ و بدون پیامدهای مطرح شده، برای انتقال آب هزینه ای به منظور ایجاد کانال نیاز ندارد.

 بازگشت به تجربه درست گذشتگان

این نگرش هر چند که در بین مسئولان چندان پررنگ نیست، اما با توجه به اختصاص دادن بیش از 670 میلیارد تومان بودجه برای بهسازی آب بندان‌های سه استان شمالی، به نظر می‌رسد که مورد توجه قرار گرفته است. ضمن این که مسئولان حفاظت محیط زیست از معدود مسئولانی هستند که عمدتا با این نگرش موافقند.

مدیرکل حفاطت محیط زیست مازندران بر این باور است که بهترین شیوه مهار آب برای مازندران، همان روشی است که نیاکان و گذشتگان انجام می دادند.

حسینعلی ابراهیمی‌کارنامی گفت: حالا که منابع آبی زیرزمینی آسیب دیده و منابع آبی سطحی باید جایگزین شود، بهتر از تجارب گذشتگان استفاده کنیم. بهسازی و گسترش آب بندان‌ها نقش زیادی در حل مشکل کم آبی دارد و راهکار بسیار بهتری از سدسازی است.

وی افزود: اگر شرایط ایجاب کرده به که بسمت ذخیره سازی آب برویم، بهترین راه این است که به دنبال ایجاد بندها و سدهای آبخیزداری و آبخوان داری گام برداریم. یعنی سدهایی که کوچک تر باشند و تعدادشان بیشتر باشد. با این روش آب کافی به لایه های زیرزمینی هم نفوذ می کند و منابع زیرزمینی تغذیه می شود.

این مسئول توضیح داد: این که برای تامین آب یک عده موافق سدسازی شدند درست نیست. تمام دنیا در حال کنار گذاشتن سدسازی است. ما با سدسازی مخالف نیستیم، بلکه با ساخت سدهای بزرگ مخالفیم؛ نه سدهای کوچک. با ساخت سدهای بزرگ حقابه پایین دست گرفته می‌شود و خشکسالی را تشدید می کنیم. به عبارتی حقابه بَرهای پایین و رودخانه‌های ما آسیب می بینند.

مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران با تاکید بر این که مدیریت آب در حال حاضر درست نیست و باید اصلاح شود، یادآور شد: به جای سدسازی‌های گسترده باید ابتدا با اصلاح الگو مصرف، استفاده از آب در کشاورزی را مدیریت کنیم و سپس تجارب گذشتگان را در ذخیره سازی آب به کار بگیریم.

خشکسالی و کم آبی طی سال‌های اخیر مازندران را که 147 شاخه رودخانه دارد ، به شکل مشهودی با چالش مواجه کرده است و شاید به همین دلیل تقاضا برای ساخته شدن سد بین برخی اقشار نیز بیشتر شده باشد، اما یک پرسش مهم در این بین مطرح می‌شود و آن این که ساخت سدهای مخزنی بزرگ در صورتی که مدیریت مصرف اصلاح نشود و سازگاری به کم آبی کمتر از تأمین آب به هر قیمت مورد توجه باشد، تا چه زمانی می تواند پاسخگوی نیازهای آبی باشد؟
مرجع: ایرنا

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط “اسکان نیوز” در سایت منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیرمرتبط باشد منتشر نخواهد شد.